Dudok Quartet Amsterdam in Beethovens Dertiende strijkkwartet

Strijkkwartetten van twee componisten, allebei jong overleden: Tristan Keuris werd vijftig, Ludwig van Beethoven slechts zes jaar ouder. In die korte levens representeren de werken op dit programma belangrijke keerpunten.

Dat geldt vanzelfsprekend voor Beethovens allereerste strijkkwartet, het Strijkkwartet in F groot. De zes kwartetten in opus 18 ontstaan tussen 1798 en 1800 in opdracht van Franz von Lobkowitz. Het getuigt van Beethovens grote zelfverzekerdheid dat hij de opdracht aanneemt: de prins bestelt namelijk tegelijkertijd een soortgelijke set bij Joseph Haydn – Beethovens voormalige leraar en de onbetwiste ‘vader van het strijkkwartet’.

Ter voorbereiding op zijn eigen werk kopieert Beethoven, letterlijk, strijkkwartetten van Haydn en van Wolfgang Amadeus Mozart. Het openingsthema van het Strijkkwartet in F groot is, wellicht als eerbetoon, een herkenbare maar steviger variant op het begin van Haydns opus 50 nr.1. De bijna obsessieve drive van het Allegro con brio komt voort uit deze gepuncteerde ritmische figuur, die Beethoven (telt u mee?) maar liefst 104 keer opvoert.  

Uit een opmerking van de componist zelf weten we dat het Adagio affettuoso ed appassionato gebaseerd is op Shakespeares Romeo and Juliet. De langzaam stijgende lijn van de openingsmelodie eindigt in een variant op het thema van het Allegro. De begeleidende figuur neemt bij iedere herhaling in hevigheid toe. Tegen het eind introduceert Beethoven een ten hemel reikende vioolmelodie, die al vooruit doet denken naar de Cavatina uit het Strijkkwartet in Bes groot, ook op dit programma.

In het swingende Scherzo trekt Beethoven de ritmische trukendoos helemaal open. De finale stelt opvallend hoge eisen aan de altviolist. Opvallend, omdat rond 1800 het professionele strijkkwartet als ensemble nog niet bestaat, en de altpartij doorgaans ontzien wordt. De altviool was meestal immers het tweede instrument van een goede violist.

Pas decennia na Beethovens Strijkkwartet in F groot ontstaat het beroepsstrijkkwartet zoals wij dat kennen, en dat zijn kwaliteiten in dienst stelt van de almaar hogere technische eisen van componisten.

Een voorbeeld hiervan is Tristan Keuris, die zijn virtuoze Tweede strijkkwartet in 1985 schrijft voor het Nederlandse Raphael Kwartet. In hetzelfde jaar benadert de gerenommeerde Londense muziekuitgever Novello de componist met het voorstel zijn toekomstige werken uit te geven – teken van groeiende internationale erkenning. Het Tweede strijkkwartet wordt de eerste Keuriscompositie in de catalogus.

In eigen land is de waardering intussen niet onverdeeld: alle recensies prijzen Keuris’ grote vakmanschap, maar hij komt nooit helemaal af van het schampere predikaat van ‘de componist met de gouden handjes’. De benaming verwijst naar de kennelijk als suspect ervaren toegankelijkheid van Keuris’ werk.

Het is waar dat de componist het strikte serialisme al vroeg afzweert, ten gunste van een breder herkenbaar idioom. Ook geeft hij zelf toe dat hij een nostalgische hang heeft naar Classicisme en Romantiek. Maar in Keuris’ handen levert dat eerder een moderne Romantiek op dan wat doorgaans wordt verstaan onder Neoromantiek, zoals goed is te horen in het Tweede strijkkwartet.

Het stuk opent met een cellosolo – met ruim anderhalve minuut opvallend lang. De opwaartse figuur, eerder stuwend en meeslepend dan tragisch, levert het materiaal voor de rest van dit deel. Keuris past hier op zijn eigen manier de ‘ontwikkelende variatie’ toe, een compositietechniek met een respectabele staat van dienst, maar voor het eerst analytisch geduid door Arnold Schönberg. 

Hoewel de delen van het kwartet in elkaar overlopen, zijn de vier bewegingen van het ‘klassieke’ strijkkwartet goed te onderscheiden. Ook dat is kenmerkend voor Keuris, met zijn voorliefde voor traditionele vormen. Het korte, woeste scherzo bevat felle pizzicato’s die in de verte aan het enige strijkkwartet van Maurice Ravel doen denken.

Een allengs bestendigende vertraging leidt naar een langzaam deel dat toch nergens zijn gedrevenheid verliest. De hoekige, hoogst virtuoze finale is het langste van de vier delen, maar is zo energiek dat het voorbij lijkt te vliegen. Het enige rustpunt hier is een verwijzing, hoog in de vioolpartij, naar het openingsgegeven. Zo rondt Keuris zijn strijkkwartet cyclisch, je zou haast zeggen klassiek, af.

In sommige opzichten is Beethovens Strijkkwartet in Bes groot, uit 1826, een moderner, baanbrekender stuk dan dat van Keuris. Dat geldt alleen al voor de omvang: zo’n drie kwartier, in een ongebruikelijk zestal delen. In het brede eerste deel speelt Beethoven met de klassieke sonatevorm, door de ontwikkeling en doorwerking van de thema’s steeds te onderbreken met terugkeringen naar het ­openingsadagio.

Dit reusachtige en toch intieme deel wordt gevolgd door Beethovens kortste scherzo voor kwartet: een venijnig Presto van amper twee minuten. Hoe galant Beethoven óók kan zijn bewijst hij met de beide volgende delen. In beide lijkt de geest van de oude leermeester Haydn rond te waren. Over het vijfde deel, de beroemde Cavatina, zegt Beethoven: ‘Nooit heb ik een melodie geschreven die me meer aangreep.’

Beethovens oorspronkelijke finale, de Grosse Fuge, valt tijdens de ­première bij niemand in goede aarde. De strijkers vinden het te moeilijk en het publiek begrijpt er niets van. Een recensent schrijft dat het ‘net Chinees’ is (en tegelijk, kennelijk, ‘alleen begrijpelijk voor Marokkanen’!). Uiteindelijk vervangt Beethoven het door een slot­allegro dat weliswaar toegankelijker is, maar nog altijd onmiskenbaar een ‘late Beethoven’: ritmisch complex, emotioneel uiterst onstuimig en tegelijkertijd reflecterend. Het Strijkkwartet in Bes groot, opus 130 is de laatste compositie die Beethoven, vijf maanden voor zijn dood, voltooit.