Dudok Kwartet Amsterdam: Sjostakovitsj en Schubert

Tekst: Lies Wiersema

Musiceren hoorde tot de gezinscultuur en zijn vroegste strijkkwartetten schreef Franz Schubert voor het familiekwartet, waarin hij altviool speelde naast zijn viool spelende broers en zijn vader op de cello. Soms wist hij zijn vader verlegen glimlachend te wijzen op een enkele tekortkoming, waarna deze de les van zijn zoon welwillend ter harte nam, aldus Schuberts broer Ferdinand.

Het Strijkkwartet in Es groot, D 87, een jeugdwerk, behoorde tot dit repertoire voor familie en vrienden. In het familiekwartet was hij ondergedompeld in de rijke erfenis van de Weense Klassieken, en de invloed van Joseph Haydn en vooral Wolfgang Amadeus Mozart is dan ook merkbaar in dit kwartet.

Het wordt gekenmerkt door warmte en thematische rijkdom. Het openingsdeel is een lyrisch, soms reflectief Allegro naar klassiek model waarin de melodisch stromende zinnen veelvuldig stijgen en dalen. Het erop volgende beknopte Scherzo is een combinatie van drama en zangerigheid.

Het openingsmotiefje met de kleine voorslag voor de eerste noot heeft een dramatische stuwkracht, een contrast met het landelijk dansante middendeel. Ook in het Adagio wisselen drama­tiek en lyriek elkaar af. Een ­burleske en uitbundige finale, een van de beste uit de vroege kwartetten, besluit dit verfijnde en fantasievolle kwartet van een zestienjarige, veelbelovende componist. 

Tekst: Lonneke Tausch

De prelude komt geregeld voor in een cyclus van 24 stuks, waarbij de kwintencirkel de volgorde bepaalt: te beginnen met C groot en de paralleltoonsoort a klein, gevolgd door G groot/e klein, D groot/b klein, en zo verder.

Opus 28 (1838-39) van Frédéric Chopin zit zo in elkaar, maar ook bijvoorbeeld opus 11 (1888-96) van Aleksandr Skrjabin en de 24 preludes die Serge Rachmaninoff tussen 1882 en 1910 schreef. Eind 1932 begon ook Dmitri Sjostakovitsj aan zo’n preludereeks voor piano.

Zijn opus 13 uit 1927, bestaande uit tien modernistische aforismen – samen nog geen kwartier – met een sterk ironisch karakter, was het laatste dat hij voor piano solo had geschreven. De preludes van het in stijl veelzijdigere opus 34 zijn ook kort, maar milder van aard.

Sjostakovitsj’ pianopreludes bleken gewild materiaal voor arrangeurs: met name de editie voor viool en piano van zijn vriend Dmitri Tsiganov wordt geregeld uitgevoerd. Het Dudok Kwartet Amsterdam speelt vier delen in een eigen bewerking.

Nummer 10 is dromerig en melancholiek, nummer 15 is een licht nerveus walsje en nummer 16 een mars die iets van Schubert wegheeft totdat de loopjes niet meer ‘kloppen’. De laatste prelude van de cyclus, nummer 24, is opnieuw een mars, maar wel eentje met een onverwachte wending.

Tekst: Lies Wiersema/Lonneke Tausch

‘Ik vind gelach in muziek even elementair als lyrische poezie, tragiek en andere erkende kwaliteiten,’ aldus Sjostakovitsj, die het componeren van serieuze muziek als symfonieën en strijkkwartetten geregeld combineerde met het lichtere genre voor film en theater, soms om financiële redenen.

Hij kon met allerlei soorten muziek overweg en verwerkte dans- en jazz-achtige ritmes in veel van zijn stukken. In 1934 zou hij plaatsnemen in een door de staat ingestelde jazzcommissie die de Sovjetjazz moest verheffen naar een professioneel niveau; in dat kader schreef hij in datzelfde jaar nog zijn eerste, driedelige jazz­suite voor orkest, bestaande uit wals, polka en foxtrot.

Niet lang daarvoor was er nog de nodige kritiek geweest op zijn eerste ballet, De gouden eeuw (1929), omdat Sjostakovitsj daarin destijds in Europa populaire dansstijlen had verwerkt.

De Polka uit dat ballet bewerkte hij in 1931 voor strijkkwartet en hij voegde er als eerste deel een bewerking aan toe van een passage uit de eerste acte van zijn opera Lady Macbeth uit het district Mtsensk (1930-32). Het titelpersonage zingt op die weemoedige Elegie een in die jaren in Rusland als te erotisch verguisde tekst:

‘Niemand zal ooit zijn arm rond mijn middel leggen, niemand zal zijn lippen op de mijne drukken, niemand zal mijn blanke borst beroeren, niemand zal mij uitputten met zijn gepassioneerde omhelzingen.’

Tekst: Lies Wiersema/Lonneke Tausch

Behalve zo’n zeshonderd liederen en twintig strijkkwartetten schreef Schubert honderden meestal korte dansen, Weense dansmuziek van de bovenste plank voordat Johann Strauss op het toneel verscheen.

In het Biedermeier Wenen van zijn tijd was de passie voor dans en de vraag naar dansmuziek groot en Schuberts composities voor toen populaire dansen waren zeer geliefd. Soms improviseerde hij ze uit louter plezier voor vrienden, of componeerde hij ze als gelegenheidsmuziek.

In deze sfeer moeten ook de Vijf menuetten met zes trio’s, D 89 worden gezien. Het is een opeenvolging van elegante en luchtige korte stukjes, waarbij het eerste, derde en vijfde menuet ieder twee trio’s hebben maar het tweede en het vierde geen. 

Tekst: Lonneke Tausch

Johann Strauss was een van de voornaamste componisten van de Weense lichte muziek van de eerste helft van de negentiende eeuw, al schoot zijn zoon Johann jr. (de ‘walskoning’) hem in bekendheid voorbij.

Het bekendste werk van Johann sr. is tegenwoordig ongetwijfeld de Radetsky-Marsch, maar naast marsen componeerde hij ook zo’n tweehonderd vaak zeer aansprekende Weense walsen. Met zijn eigen achtentwintigkoppige dansorkest maakte Johann Strauss sr. vanaf 1833 tournees door Duitsland, Nederland, België en Frankrijk.

In 1838 speelde het gezelschap voor het eerst in Engeland, en bij gelegenheid van de huldiging van koningin Victoria componeerde Strauss sr. zijn opus 102: de wals Hommage à la Reine de la Grande Bretagne. De Wiener Gemüths-Walzer – te vertalen als ‘Weense sentimenten’ – dateert van een jaar later en is opgedragen aan Prins Nikolaus Eszterházy.

Tekst: Lies Wiersema

Het Vijfde strijkkwartet in Bes groot, opus 92 ontstond in de jaren waarin Sjostakovitsj zich probeerde te herstellen van de veroordeling van zijn muziek in 1948. De ban was opgeheven maar zijn werk werd nauwelijks uitgevoerd en hij leefde vooral van filmmuziek en andere opdrachten.

De strijkkwartetten schreef hij voor zichzelf, zonder veel hoop op een openbare uitvoering, en hij kon zich dan ook rustig uitleven in iets wat voor de machthebbers verboden terrein zou zijn: uiterst abstracte muziek.

Dat gebeurt in het Vijfde strijkkwartet in Bes groot, geschreven in de herfst van 1952, en het werd een meesterwerk.

Het is een monumentale compositie, bestaande uit één lange stroom ononderbroken muziek. Dat wil zeggen dat de drie delen naadloos op elkaar volgen. In de ritmisch geaccentueerde opening van het eerste deel is het DSCH-motief verwerkt, de tonen c-d-s(es)-h (Duitse notatie voor de b)-c, gebaseerd op de initialen van D. Sch(ostakovich), een thema dat het hele deel blijft terugkeren, afgewisseld door een milder en melodischer thema.

Het eindigt in een zeer hoog viool­register en gaat vervolgens over in het tweede, langzame deel, waarin een heel andere, desolate wereld betreden wordt. Het is een soort elegie die buitengewoon expressief is, mede door de extreme registers van de instrumenten.

Wanneer er meer beweging ontstaat gaat de muziek over in het derde deel, een nostalgische wals uitlopend op geleidelijk wegstervende klanken. Een publieke uitvoering moest wachten op Stalins dood in maart 1953. Op 13 december vond de openbare première plaats, uitgevoerd door en opgedragen aan het Beethoven Kwartet ter gelegenheid van hun dertigste verjaardag.