Dover Kwartet: Mozart, Haydn en Zemlinsky

tekst: Lies Wiersema

In de donkere toonsoort f klein schreef Joseph Haydn nummer vijf van zijn zes ‘Zonnekwartetten’. De zon slaat duidelijk niet op de compositie, maar was een embleem op de titelpagina van een van de eerste edities van opus 20. Een kwartet met zo’n prominent mineurkarakter was ongebruikelijk voor die tijd.

Misschien had Haydn zich laten inspireren door de literaire ‘Sturm und Drang’-stijl, waardoor gevoelens werden uitgedrukt in een meer emotionele en dramatische muzikale taal.

Vanaf het begin van het eerste deel wordt een ernstige toon aangeslagen met een melancholisch geladen melodie van de eerste viool. Aan het eind klinkt een ongewoon Lange coda waarin de componist zich vóór het pianissimo slotakkoord nog even enthousiast begeeft in harmonische avonturen.

Het Menuet is in hoofse stijl, maar erg lichtvoetig wordt het niet. In het Adagio, het enige deel in een majeurtoonsoort, klaart de stemming op. De eerste viool vangt aan met een lieflijke melodie in siciliano-stijl. Wanneer de tweede viool de melodie overneemt gaat de eerste zich te buiten aan versieringen die doen denken aan opera-achtige coloraturen.

In de Finale lijkt Haydn als tegenwicht tegen de emotionele sfeer in vorige delen een aan de Barok ontleende, ‘geleerde’ houding aan te nemen door een dubbelfuga te introduceren. Met een fugathema dat erg aan componisten als Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel doet denken wordt een archaïsche sfeer gecreëerd.

Maar het is ook een feestelijk hoogtepunt waarin vier onafhankelijke stemmen gelijkwaardig participeren. Uit dankbaarheid laat de componist tot slot in zijn Latijnse postscriptum ‘Fine laus Deo’ weten dat dit alles tot eer van God is.

Ook Wolfgang Amadeus Mozart schreef een kwartet in een mineurtoonsoort, dezelfde als in Don Giovanni en het Requiem, en dat in de nacht waarin zijn eerste kind geboren werd als we zijn vrouw Constanze mogen geloven. Van zijn zes ‘Haydn-kwartetten’ is dat in d klein het meest donkere exemplaar.

Toen Haydn met zijn kwartetten opus 33 een echte kwartetstijl inluidde was Mozart diep onder de indruk. Hij reageerde met een eigen serie en droeg deze op aan ‘amico mio carissimo Haydn’ met een brief in het Italiaans waarin hij bevestigde dat de inhoud ‘de vrucht was van een lange, moeizame arbeid’, dat hij nu ‘zijn kinderen de grote wereld in kon sturen’ en ‘onder de hoede kon stellen van een reeds hoogberoemd meester’.

Het project kostte hem ruim drie jaar. Door de toonsoort d klein en misschien ook door de langzame tempi overheerst in het werk een melancholische en donkere ondertoon. Opvallend in het eerste deel zijn de soms schurende dissonanten. Het driedelige Andante heeft een liedachtig en haast sereen karakter, dat door de korte, steeds onderbroken frasen soms onrustig aandoet.

Ook het Menuetto is een ernstige zaak en pas in het trio, in een majeur toonsoort, breekt de zon door met een springerige eerste viool boven de pizzicato-begeleiding. De finale bestaat uit een viertal variaties op een thema met het ritme van een siciliano. De vierde variatie zorgt met een versnelling van het variatiethema voor een optimistische en energieke afsluiting.

Dat Haydn tevreden was over deze aan hem opgedragen pupillen moge blijken uit zijn verklaring tegenover vader Leopold Mozart: ‘Uw zoon is de grootste componist die ik persoonlijk en van naam ken.’

Van Mozart naar Zemlinsky is een sprong in de muziekgeschiedenis naar een tijd waarin verschillende componisten de grenzen van de tonaliteit opzochten. Arnold Schönberg zou die grenzen overschrijden. Zijn leermeester, vriend en zwager Alexander Zemlinsky – Schönberg trouwde met diens zus Mathilde – wilde zo ver niet gaan. In hun levenslange vriendschap zorgde dit soms voor een verkoeling in de relatie.

Zemlinsky, een overgangsfiguur tussen de romantische traditie en de twintigste-eeuwse avant-garde, schreef in een muzikale taal die zowel laatromantische als eigentijdse elementen bevatte. Hij beïnvloedde Schönberg zoals Schönberg hem beïnvloedde. Bij tijdgenoten stond hij in hoog aanzien. Toch werd hij overschaduwd door de avant-gardisten. Ooit merkte hij op dat, zelfs als hij ellebogen had, hij niet wist hoe die te gebruiken om vooruit te komen.

In zijn Tweede strijkkwartet zoekt ook Zemlinsky de grenzen op in een taal die dicht bij Schönbergs Verklärte Nacht ligt. Zemlinsky’s kwartet is een emotioneel, expressief en complex werk. Het is niet atonaal, staat volgens de componist ‘ogenschijnlijk in fis klein’, maar de muziek doorloopt in feite verschillende toonsoorten. Ook de vorm is ongebruikelijk. Het is één geheel met symfonische proporties.

Er zijn vier secties die naadloos in elkaar overgaan. De hele compositie ontstaat als het ware uit het melancholisch motief van drie noten waarmee de eerste sectie opent. Het vormt de voedingsbron voor talloze motieven en ideeën, terwijl het tegelijk de verschillende secties tot een eenheid verbindt. Daarnaast is er een opeenvolging van veel wisselende ideeën en tempoaanduidingen, zoals ‘heftig bewogen’.

Dit alles geeft het kwartet een grote expressieve geladenheid. Uiteindelijk komt alles tot rust wanneer in de laatste maten de echo’s van het openingsmotto weer klinken en het werk met een majeurakkoord afsluit. Zemlinsky droeg het kwartet op aan Schönberg.