Doric Kwartet: Schumanns humor en lyriek

Joseph Haydns indrukwekkende compositorische oeuvre bevat 26 opera’s, 14 missen en dozijnen andere sacrale werken, ongeveer 500 liederen, duetten en terzetten, 106 symfonieën, 17 soloconcerten, 47 piano­sonates, talloze werken voor uiteenlopende kamermuzikale bezettingen waaronder 68 strijkkwartetten – een grove schatting komt uit op tussen de 1500 en 2000 werken in totaal. Het feit dat het grotendeels gaat om opdrachtwerken van vorst Eszterházy voor wie hij decennialang werkzaam was, doet geen afbreuk aan de kwaliteit van Haydns composities. Onder de vele musici die regelmatig in Eszterháza vertoefden was de Hongaarse violist en koopman Johann Tost. Deze hielp Haydn met de publicatie van zijn werken. Aan Tost heeft Haydn in totaal twaalf kwartetten opgedragen, de kwartetten opus 54, 55 en de zes kwartetten opus 64. Naarmate Haydn ouder werd, werden zijn vormen minder conventioneel en stonden ze steeds meer in dienst van de expressie. In 1790 waren al grootse werken ontstaan, zoals Die Sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze en Die Schöpfung. Haydn was op het hoogtepunt van zijn kunnen. Het kwartet omvat een energiek openingsdeel met vóór de reprise een vioolcadens, voorts een lichtvoetig dansant en Weens aandoend Menuetto, een lyrisch Adagio en een sprankelende rondofinale.

Thomas Adès heeft met zijn toegankelijke muziek, waarin het wemelt van de toespelingen op voorbije stijlen, binnen de kortste keren de harten van het publiek veroverd. Zijn spraakmakende opera Powder her Face uit 1995 maakte de toen pas vierentwintigjarige Engelsman op slag beroemd. De Engelse pers ging zich na de uitzinnig bejubelde première in het Londense Covent Garden te buiten aan superlatieven. ‘In Adès hebben we een nieuw, opmerkelijk talent. Hij kan echte muziek schrijven en haar zo toegankelijk als pop maken; hij kan een tango combineren met ingewikkelde, maar verdienstelijke vocale lijnen waarvoor Strauss en Berg zich niet hadden hoeven schamen; in een partituur die zonder merkbare moeite de tonaliteit in en uit glijdt.’ Aldus de Engelse muziekcriticus Paul Levy.

Adès, die ook dirigeert en in eigen werken als pianist en klavecinist optreedt, is een zeer veelzijdig musicus en vertrouwd met uiteenlopende muzikale idiomen. Voor wie artistiek zo flexibel en breed onderlegd is, is het muziektheater, waarin het illustratieve element centraal staat, misschien wel het meest passende genre (op Powder her Face volgde in 2004 de al even uitbundig geprezen opera The Tempest). Ook zijn instrumentale werken, zoals het strijkkwartet The Four Quarters, zijn geïnspireerd op buitenmuzikale voorstellingen. De vier delen oftewel scènes van het werk weerspiegelen het ritme van een dag. Bij Adès kent de dag ook een fictief vijfentwintigste uur – een creatieve tijd die zich aan een dagindeling onttrekt. Nightfalls wordt gekenmerkt wordt door stille verschuivende klankvlakken. In Morning Dew refereren de getokkelde strijkersklanken aan een traditionele gitaarserenade. Days is een dynamisch stuk dat culmineert in een grote climax. Het laatste deel, The Twenty-Fifth, heeft met zijn ingewikkelde maatsoorten (bijvoorbeeld 25/16) iets van een compositorische testcase. Een kunstig stuk met kunstmatige flageoletten.

Vóór 1842 heeft Robert Schumann bijna uitsluitend pianowerken geschreven. Tot dan staan het klavier, de poëzie en de verbinding van beide in het oeuvre van de romanticus in het middelpunt. Daarvan getuigen zowel zijn poëtische karakterstukken voor piano solo als zijn liederen uit 1840. Zijn plan om strijkkwartetten te componeren beoordeelt zijn echtgenote Clara sceptisch: ‘Kwartetten wil je gaan schrijven? Een vraag, maar lach me niet uit: ken je dan de instrumenten precies?’ Eén van de andere moeilijkheden waarmee Schumann geconfronteerd wordt, is het creëren van grote vormen. Hij bestudeert vlijtig de strijkkwartetten van Haydn, Mozart en Beethoven. Zijn eerste Strijkkwartet in a klein, opus 41 nr.1 volgt met zijn vierdelige opbouw en sonatevorm de klassieke modellen. Het verraadt vooral de invloed van Beethovens late strijkkwartetten, met name diens opus 132. Dit betreft de toonsoort a klein, de langzame inleiding, de dramatisch­pathetische toon van het hele kwartet en het episodisch karakter van de delen. Het mystieke Adagio doet aan dat van opus 132 denken, en in de finale refereert Schumann aan een motief uit het slotdeel van Beethovens Zesde symfonie, de ‘Pastorale’. Dat alles getuigt van Schumanns ambitieuze streven een grote traditie voort te zetten. Ook Bach en zijn fugato­techniek en Mendelssohn – op hem wijzen de dansante ritmes in het Scherzo en de finale – komen er aan te pas. Aan Felix Mendelssohn zijn de drie in het opusnummer 41 gebundelde kwartetten opgedragen. Maar alle invloeden ten spijt bezit het werk met zijn snel wisselende stemmingen een verhalend karakter en is daarmee typisch een werk van Schumann. De componist bewerkte de eerste twee kwartetten van opus 41 later voor piano. En aan de piano zijn ze gezien de wat ondergeschikte rol van de middenstemmen waarschijnlijk ook ontstaan.

Christiane Schima