Dmitri Liss en Boris Giltburg: Grieg en Tsjaikovski

De twee werken die vanavond op het programma staan zijn beide hoogtepunten uit het romantische repertoire, elk op hun eigen manier. Zowel Edvard Grieg als Pjotr Iljitsj Tsjaikovski waren meesters in het vinden van melodieën die al bij de eerste keer vertrouwd, welhaast onvermijdelijk in het gehoor liggen.

Ook putten ze beiden nadrukkelijk uit de muzikale traditie van hun vaderland (Noorwegen respectievelijk Rusland), in de nationalistische stroming die zoveel muziek uit die tijd kenmerkt. Waar Grieg echter met het Pianoconcert zijn beginnende carrière een stevige impuls gaf, is Tsjaikovski’s Vijfde symfonie een laat werk, dat de componist slechts met moeite tot een triomfantelijk einde kon brengen.

Grieg: Pianoconcert

Grieg, bekend van het Noorse 500 kronen-biljet en de Peer Gynt-suite, was pas 24 toen hij zijn naam vestigde met zijn Pianoconcert, tegenwoordig één van de populairste en meest herkenbare werken in het genre. Het zou ook Griegs grootschaligste werk blijven, naar eigen zeggen voelde de componist zich ‘meer thuis in de miniatuur’. Het werk maakt, zoals eigenlijk al Griegs muziek, bewust en uitvoerig gebruik van Noorse volksmuziek, hoewel de jonge componist bij gebrek aan grondige educatie in zijn thuisland zich eerst in Leipzig, daarna in Kopenhagen had gevestigd.

Een paukenroffel, gevolgd door een eerste statement van de piano: zo opent Grieg het dramatische eerste deel. De melodie die we daarna in de blazers horen is door het hele deel verweven. De componist verraadt met het volkse, bijna pretentieloze karakter ervan gelijk zijn achtergrond als nationalist: alleen een Noor had het zo kunnen schrijven. Desondanks is er ook genoeg ruimte voor mee-slepende romantiek en virtuositeit van de solist, met name in de afsluitende solocadens.

Hierop volgt een dromerig middendeel, waarin de openingsmelodie van de strijkers steeds verder vervaagt in piano-arabesken. Ook zijn fraaie lijnen voor de hoorn en cello gereserveerd. De opzwepende finale sluit hier direct op aan. Hier geldt nog meer dan ervoor dat alleen een Noor deze muziek had kunnen schrijven: de volksdansen zijn niet van de lucht.

‘Ik ben vreselijk bang te moeten bewijzen, niet alleen naar anderen, maar ook naar mezelf, dat ik als componist nog niet uitgeblust ben.’ Aldus sprak Tsjaikovski bij het aanvangen van zijn Vijfde symfonie. Tien jaren waren gepasseerd sinds zijn vorige symfonie, en hoewel hij om werk en inspiratie niet verlegen zat, voelde hij wel grote druk om dit een écht persoonlijk stuk te maken.

De symfonie was immers bij uitstek de vorm voor individuele artistieke expressie. Ver verwijderd, kortom, van de sprookjesachtige opera’s en balletten waar de Rus zo succesvol in was. Daar lag ook de bron van zijn onzekerheid: dat de zingbare, moeiteloze melo-dieën en operatische effecten die hem zo natuurlijk afgingen zich niet leenden voor de lange adem van een abstracte symfonie. Men ziet dit ook wel als een eeuwigdurende tweestrijd tussen het Russisch-nationalistische en het Europese deel van Tsjaikovki’s muzikale persoonlijkheid.

Vanaf de eerste lugubere klarinetklanken is duidelijk: dit is het werk van een componist met grote twijfels. Zelf vergeleek hij deze melodie met het noodlot; gedurende de symfonie zal deze in diverse gedaanten terugkeren. Ook wanneer hierna het tempo omhoog gaat, blijft de muziek stormachtig en zoekend, ondanks het dansante karakter en de typerende kleurrijke instrumentatie. Het eerste deel sluit af in de catacomben van het orkest, in mineur, in twijfel.

De meeslepende hoornsolo die het tweede deel opent, getuigt van de gave van de componist voor het schrijven van onvergetelijke melodieën. De muziek heeft zelfs de twijfelachtige eer ooit verwerkt te zijn tot de jazz-standard Moon Love. Tsjaikovski’s origineel heeft echter iets meer om het lijf en zweept het orkest steeds verder op, hetgeen leidt tot een plotselinge uitbarsting van het ‘motto-thema’ waar de symfonie mee opende. Het noodlot heeft aan kracht gewonnen, maar klinkt nog steeds in mineur. 

Bij wijze van adempauze volgt een lichtvoetige wals. Niet duidelijk is echter of de ritmische eigenaardigheden en de zenuwachtige loopjes in het midden humoristisch zijn bedoeld, of dat er onder de oppervlakte toch van alles speelt. Deze twijfels worden versterkt door het opnieuw opduiken van het motto-thema aan het eind van het deel.

Hetzelfde motto opent ook de Finale, pompeus, in majeur. De componist heeft schijnbaar het zelfvertrouwen gevonden om zijn lot in eigen handen te nemen. Wat volgt is een virtuoos slotdeel, waarin geen enkele twijfel meer kan bestaan. Op het agressieve af stormt het orkest naar de eindstreep, waar het overwonnen noodlot ons reeds staat op te wachten.