Dinsdagmiddagconcert: Liszts Tweede pianoconcert

Als volbloed romanticus documenteerde Robert Schumann zijn gevoelsleven in de vorm van muziek, en die draagt dan ook alle sporen van het buitengewoon grillige parcours dat hij aflegde tussen wieg en graf. Rede en gevoel verkeerden bij hem vrijwel voortdurend in onbalans.

Terwijl hij zijn sociale en maatschappelijke status voortdurend moest verantwoorden tegenover geldschieters, jaloerse collega’s en een schampere schoonvader namen zijn neuroses en depressies toe. Op zijn zesenveertigste stierf hij in een krankzinnigengesticht. Ondertussen probeerde hij zijn roerige psyche te temmen door zich te onderwerpen aan strenge contrapuntregels en, af en toe, de vormvastheid van de klassieke sonate of symfonie.

Met enigszins pervers genoegen kunnen we vaststellen dat juist die instabiliteit een aantal van de mooiste romantische composities heeft opgeleverd. De ‘Voorjaarssymfonie’ klinkt energiek en vrolijk, maar het is een product van een bijna onnatuurlijke bezetenheid: het werk ontstond in januari 1841 in vier dagen en nachten, ‘in het voorjaarsverlangen dat een mens tot op hoge leeftijd elk jaar weer bevangt’, aldus Schumann.

Over de vraag in hoeverre de muziek het voorjaar uitbeeldt heeft hij zich met de voor hem karakteristieke dubbelzinnigheid uitgelaten. ‘Ik heb niet willen schilderen of afbeelden’, schreef hij na de première aan Ludwig Spohr, maar eerder had hij de stelling geponeerd dat het poëtische gehalte van een muziekstuk evenredig is aan de hoeveelheid gedachten en beelden die de muziek uitdrukt.

Toen het werk uiteindelijk in druk verscheen, had Schumann besloten dat de beelden in zijn muziek het zonder suggestieve titels konden stellen; die zouden de fantasie van de luisteraar te zeer beïnvloeden. Het werd gepubliceerd als Symphonie zonder meer, en zonder vermelding van de titels die Schumann oorspronkelijk aan de afzonderlijke delen had gegeven: ‘Frühlingserwachen’, ‘Abend’, ‘Frohe Gespielen’ en ‘Frühlingsabschied’.

Tweeduidig is ook de aanwezigheid van het voorjaar zelf. In de muziek wordt dat jaargetijde met vreugde binnengehaald, maar uit een getuigenis van Schumann blijkt dat hij zich oorspronkelijk liet inspireren door een diepdroevig gedicht van Adolph Böttger, waarin een wanhopige geliefde de winterse wolken probeert te bezweren:

Du Geist der Wolke, trüb und feucht
Was hast du all mein Glück verscheucht
Was rufst du Tränen ins Gesicht 
Und Schatten in der Seele Licht? 
O wende, wende deinen Lauf 
Im Tale blüht der Frühling auf!

In maart 1841 ging het werk in Leipzig in première, met Felix Mendelssohn als dirigent. Op het symfonische huzarenstukje werd verbaasd maar overwegend enthousiast gereageerd, want men kende Schumann als pianovirtuoos en leverancier van stemmige miniaturen.

Van dat eenzijdige imago heeft hij zich overigens nooit helemaal kunnen losmaken. Tot ver in de twintigste eeuw hebben scherpslijpers gewezen op (vermeende) onevenwichtigheden in de orkestratie, die te zwaar en te zeer vanuit de piano gedacht zou zijn – terwijl een kamermuziekachtige helderheid in deze symfonie juist goed realiseerbaar is.

Ook Schumann zelf plaatste kanttekeningen bij zijn symfonische eersteling: ‘Met het schrijven voor orkest heb ik nog weinig ervaring,’ deelde hij een vertrouweling mee, ‘maar ik hoop het ooit onder de knie te krijgen.’

Franz Liszt geldt nog steeds als de grootste pianovirtuoos aller tijden. Tijdgenoten berichten dat de dames na een concert hun natgehuilde zakdoeken op het podium wierpen en men de maestro op handen de concertzaal uitdroeg. De hysterie die Liszt losmaakte, heeft niet alleen te maken met zijn exorbitante virtuositeit en zijn gave het publiek met waaghalzige sprongen, loopjes en trillers te verbluffen.

Liszt kon zijn toehoorders ook door verleidelijke lyrische melodieën en visionaire muzikale gedachte-vluchten in vervoering brengen. Juist met dat soort schrille contrasten bereikte hij de grootste effecten; je kunt zeggen dat daarin de essentie van zijn muziek besloten ligt. Liszt leidt de luisteraar in zijn werken door hemel en hel, net als Mephisto Faust – niet toevallig heeft hij Goethes drama verklankt.

Liszts gevoel voor dramatische effecten bracht hem tot de literatuur en maakte hem de peetvader van het symfonische gedicht. Maar ondanks zijn muzikale vernieuwingen en fabelachtige pianistische successen – of juist daarom – had Liszt ook vijanden. Kritiek kwam vooral uit de conservatieve kringen rond Johannes Brahms en diens spreekbuis Eduard Hanslick, die hem van goedkoop effectbejag betichtten.

Hanslick: ‘Wij hebben sinds vijfentwintig jaar in Wenen bijna alle symfonische gedichten van Liszt gehoord. Zij alle hangen aan de rok van een beroemde dichter (Dante, Shakespeare, Goethe, Byron) of schilder (Kaulbach). Zelf muzikaal vleugellam laten ze zich door hen verder slepen. Dat is de methode: het gebrek aan muzikale vormingskracht (…) maskeren door verblindende effecten en pseudo-geniaal gedoe.’

Zoals wij weten heeft de strijd niets opgeleverd: net als Brahms heeft Liszt nu een prominente plek in de muziekgeschiedenis. De twee pianoconcerten van Liszt behoren naast een sonate (Sonate in b klein voor piano solo) tot de weinige werken van deze componist zonder programmatische titel. Hij heeft lang aan de concerten gevijld. Liszt had reeds in de jaren 1830 voor beide werken schetsen gemaakt, maar heeft ze ook na voltooiing nog meerdere malen gereviseerd.

Het Tweede pianoconcert in A groot werkte hij vier keer om totdat het in 1861 zijn definitieve vorm kreeg. Ook het Eerste pianoconcert in Es groot heeft Liszt achteraf aan veel veranderingen onderworpen. In hun huidige vorm zijn de concerten te vergelijken met een symfonisch gedicht: de delen voegen zich aaneen als episoden van een verhaal. Een basismotief als het ‘idée fixe’ in de Symphonie fantastique van Hector Berlioz vormt de rode draad.

De werken zouden van niemand anders kunnen zijn dan van de componist van de Mephistowalsen, Liebes-träume en Harmonies poétiques et religieuses. Van de gevierde virtuoos die zich uitleefde in ‘diabolische’ pianokunstjes, van de ‘popheld’ die zijn vrouwelijke publiek in katzwijm liet vallen en van de latere abbé die zich overgaf aan zijn extatische religieuze visioenen.