Dejan Lazić in Sjostakovitsj' Tweede pianoconcert

Niet slecht voor een student – dat vond Richard Strauss van de serenade voor blazers­ensemble die hij op zijn zeventiende schreef, net voor zijn eindexamen. Het werd zijn opus 7 – al had hij hiervoor al meer dan 140 jeugdwerken gecomponeerd.

Het is misschien een onvolwassen muziekstuk in die zin dat de invloeden van Mendelssohn, Mozart en Brahms nog overduidelijk zijn, maar toch bezit de Serenade in Es groot ook een onmiskenbare originaliteit. De contouren van de melodieën wijzen al vooruit naar de geheel eigen lyriek van latere meesterwerken als de opera’s Der Rosenkavalier en Daphne.

Ook openbaart zich de meester-orkestrator al in de rake keuzes die de zeventienjarige maakt, zoals wanneer de eerste hoofdmelodie terugkeert met een betoverende warmte in het blazersgeluid – een pakkend en memorabel moment. Als zoon van een vooraanstaand hoornist – vader Franz was eerste hoornist bij het Münchner Hoforchester – had Richard blijkbaar een uitstekend oor ontwikkeld voor de mogelijkheden van combinaties van blaasinstrumenten.

De Serenade in Es groot betekende een flinke kickstart voor Strauss carrière

De Serenade in Es groot bleek belangrijk voor Strauss’ toekomst, omdat hij er de aandacht mee trok van de beroemde dirigent Hans von Bülow. Na de première in Dresden op 27 november 1882 begon Von Bülow meteen in hoge kringen te lobbyen voor de jonge componist en dat betekende een flinke kickstart voor diens carrière.

De serenade bestaat uit één deel van zo’n tien minuten waarin de muziek stijgt en daalt in intensiteit – kalme wateren slaan plotseling om in hoge golven en zakken daarna even snel weer terug. Het stuk is geschreven in de traditionele sonatevorm, maar in plaats van de gebruikelijke doorwerking van het muzikale materiaal – na de expositie en vóór de herneming van het hoofd­thema – staat het middensegment in b klein vrijwel op zichzelf.

Alle muzikale thema’s klinken uiterst plezierig, al zijn ze moeilijk avontuurlijk te noemen na Schubert, Schumann of Strauss’ levenslange idool, Mozart. Vreemd is wel de aanwezigheid van een extra contrafagot die zich moet stilhouden tot het slotakkoord. Voor de overige musici is de met grote kennis van blaaszaken gecomponeerde Serenade in Es groot een genot om te spelen.

Zijn leven lang werkte Dmitri Sjostakovitsj in zijn vaderland, dat in 1922 opging in de Sovjet-­Unie, onder toezicht en invloed van de communistische heersers. Zijn oprechte wil om kunst voor de staat te scheppen botste voortdurend met de onwil van diezelfde staat om ook maar iets kunstzinnigs te aanvaarden dat zij niet kon begrijpen. Dit gegeven maakt het werk van Sjostakovitsj op z’n minst gelaagd, om niet te zeggen vol dubbele bodems.

Het Tweede pianoconcert is een, voor Sjostakovitsj’ doen, vrolijk stuk. Hij schreef het in 1957 voor de negentiende verjaardag van zijn zoon Maxim, die met de première van het stuk afstudeerde aan het conservatorium van Moskou. Alle reden tot vreugde dus. En geen Stalin meer om de pret te bederven – die was vier jaar eerder overleden.

In dit pianoconcert wisselen piano en orkest voortdurend onderling ­thema’s en variaties uit. In het eerste deel, ­Allegro, komen twee thema’s aan bod: een opgetogen melodie en een soort militaire taptoe, compleet met snaredrum. Octaven marcheren dreigend over het klavier en de triomfantelijkheid waarmee het volledige orkest de hoofdmelodie inzet zorgt voor een dramatisch hoogtepunt. Dan neemt de componist gas terug en volgt een lange pianosolo. Tenslotte marcheert alles samen, de piano unisono met de piccolo, in luchtige pas naar het slot van het eerste deel.

Zo kon hij zoon Maxim tenminste tot oefenen dwingen

Het tweede deel is een teer Andante, lyrisch van toon. Behalve de piano zijn alleen de strijkers te horen en een enkele hoorn. Echo’s van Russische muziek uit een romantischer verleden worden afgekapt als de piano zonder pauze het derde deel (wederom ­Allegro) induikt. Het tempo is hoog en de toonladders en arpeggio’s klateren voorbij. Sjostakovitsj citeert hier de bij pianostudenten bekende vingeroefeningen van Charles-Louis Hanon – zo kon hij zoon Maxim tenminste tot oefenen dwingen, gaf hij als verklaring.

Net als in het eerste deel worden er twee ­thema’s tegen elkaar uitgespeeld; strijkers en blazers spelen ze ook als contrapunt bij de ‘vinger­oefeningen’. Zo jaagt het voort. In een ongebruikelijke, stuiterende zevenachtstenmaat hinkgaloppeert het orkest de finale climax tegemoet. Overigens: zestig jaar na Disneys Fantasia begeleidde Sjostakovitsj’ Tweede piano­concert het sprookje van de tinnen soldaat in de vervolgfilm Fantasia 2000.

De grootsheid van Ludwig van Beethoven staat voor ons onomstotelijk vast, maar tijdens zijn leven kon zeker niet al zijn werk op onmiddellijke bijval rekenen. Ook nadat hij algemeen werd erkend als de meest vooraanstaande levende componist betekende dat niet dat hij ook de populairste was. Iemand als de opkomende Italiaanse componist Rossini viel bij het grote publiek meer in de smaak. Beethoven werd bewonderd, maar soms zorgden zijn werken – zeker de latere – ook voor verwarring, verbijstering zelfs.

Dat gold niet voor de Zevende symfonie, die op 8 december 1813 voor het eerst werd uitgevoerd in Beethovens woonplaats Wenen, onder leiding van de componist. Dit werk was, zou je kunnen zeggen, een instant hit. Een laaiend enthousiast premièrepubliek dwong als toegift een herhaling van het tweede deel af.

De uitvoering was onderdeel van een benefietconcert voor soldaten die een paar maanden eerder gewond waren geraakt in de Slag van Hanau, onderdeel van de oorlog tegen Napeleon. De aanstaande overwinning op de Franse overheersing hing in de lucht en inderdaad: het jaar daarop zou in datzelfde Wenen Europa opnieuw worden ingedeeld na de definitieve overwinning op Frankrijk.

In beschrijvingen van de magnifieke Zevende wordt meestal meteen het ritmische karakter benadrukt, dat regelmatig lijkt uit te nodigen tot dansen en meerdere malen leidt tot woeste, bijna bacchanale geluidsuitbarstingen. De bijzondere kwaliteit van het werk schuilt dan ook met name in de voortstuwende energie die altijd voelbaar blijft.

Het Allegretto wordt vaak losstaand uitgevoerd. Het behoort tot Beet­hovens populairste werken en klinkt ook regelmatig in films – The King’s Speech is een recent voorbeeld. Het Allegretto heeft een directe aantrekkingskracht die te maken heeft met de over elkaar heen schuivende melodieën en de gewiekste overgang van mineur naar majeur. Het hoofdthema laat op zich wachten, maar als het arriveert stroomt over het doorgaande ritme ook een onbeschrijfelijk gevoel van nostalgie binnen. Beweging, melodie, hartstocht, mysterie – het geheim van Beethovens genialiteit.