De Vriend en Zehetmair: Beethoven

Tekst: Michel Khalifa

Ludwig van Beethoven had zijn leven lang grote bewondering voor de Franse muziek. Als jonge altviolist in het hoforkest van Bonn maakte hij kennis met de nieuwste werken uit Parijs, later volgde hij de politieke en artistieke omwentelingen op de voet.

De meeslepende muziek van de Franse Revolutie, vaak bedoeld voor grootschalige uitvoeringen in de buitenlucht, inspireerde hem onder meer tot de treurmars van de Derde symfonie ‘Eroica’, en het slotdeel met vocale solisten en koor van de Negende symfonie.

Fidelio verraadt een andere toen actuele Franse invloed, die van de reddingsopera, waarin Beethovens lievelingscomponist Luigi Cherubini (weliswaar een Italiaan, maar vanaf z’n vijfentwintigste gevestigd in Parijs) excelleerde. 

In de late achttiende eeuw blonken de Fransen ook uit in het vioolconcert en in de ‘symphonie concertante’ voor enkele solisten en orkest. Bij het tweede genre kan Beethovens Tripelconcert voor piano, viool en cello worden gerekend, bij het eerste hoort zijn enige Vioolconcert.

Beethoven kende persoonlijk enkele toonaangevende violisten uit de Franse school, zoals Pierre Baillot, Rodolphe Kreutzer – aan wie hij de baanbrekende Kreutzersonate voor viool en piano opdroeg – en Pierre Rode, voor wie hij later de Vioolsonate in G groot, opus 96 schreef. 

Het Vioolconcert begint met vier fluisterzachte paukenslagen die naar de Franse militaire muziek verwijzen. Ook de gebroken octaven en de triolenfiguren in de solopartij zijn terug te voeren tot de schrijfstijl van Beethovens collega’s uit Frankrijk.

In de laatste twee delen treedt de Franse invloed nog meer op de voorgrond. Het betrekkelijk korte middendeel sluit aan bij de romance, een volksachtig genre waarin de solist het eenvoudige thema gaandeweg van allerlei versieringen voorziet (rond de eeuwwisseling had Beethoven al twee Romances voor viool en orkest geschreven).

Verderop klinkt de stem door van Giovanni Battista Viotti, de Italiaanse grondlegger van de moderne Franse vioolschool. In enkele van zijn dertig vioolconcerten laat Viotti een zangerig middendeel in een dansant slotdeel overgaan. Beethoven neemt dit over en voegt er een onverwacht dramatische dimensie aan toe. 

Naast Parijs speelde ook Wenen een belangrijke rol in de totstandkoming van het Vioolconcert. Beethoven schreef dit werk voor de ‘musikalische Akademie’ van 23 december 1806, een benefietconcert dat de Weense violist Franz Clement ten bate van zichzelf had georganiseerd. Beide musici kenden en waardeerden elkaar al lang.

Beethoven had de tien jaar jongere violist voor het eerst in 1794 gehoord. Clement, een voormalig wonderkind, gooide sindsdien hoge ogen met zijn elegante en tedere stijl. Terwijl zijn Franse collega’s met hun nieuwe Tourte-strijkstokken zich toelegden op een robuuste manier van spelen, bleef Clement trouw aan de oude Italiaanse strijkstokken en aan een ouderwets poëtische voordracht. Daar maakte Beethoven gebruik van in het lyrische eerste deel van zijn concert.

Bij de eerste uitvoering stonden werken van Parijse en Weense componisten op de lessenaars: Méhul en Cherubini enerzijds, Beethoven en Mozart anderzijds. Het lange programma in het Theater an der Wien, waar Clement in het dagelijks leven als ‘Musikdirektor’ werkte, werd gecompleteerd door een koorwerk van Händel.

Als klap op de vuurpijl voerde Clement de muzikale stunt uit waarmee hij zich van zijn collega’s wist te onderscheiden: hij improviseerde op één snaar terwijl hij zijn viool ondersteboven hield.

Tekst: Christiane Schima

Toen Napoleon zichzelf op 18 mei 1804 tot keizer kroonde, verspeelde hij alle sympathie bij Ludwig van Beethoven. Oorspronkelijk wilde de componist zijn Derde symfonie in Es groot aan hem opdragen omdat hij tot dan een boegbeeld van de vrijheid in de geest van de Franse Revolutie was geweest. 

Over de heftigheid waarmee Beethoven op Napoleons zelfverheerlijkende daad reageerde, rapporteert zijn leerling en biograaf Ferdinand Ries.

‘Is hij dan ook niets dan een gewoon mens!’ zou Beethoven hebben uitgeroepen. ‘Nu zal hij ook alle mensenrechten met voeten treden, alleen om zijn ambitie te botvieren; hij zal zich nu boven alle anderen verheffen en een tiran worden!’

Volgens Ries heeft Beethoven het titelblad van de partituur met Napoleons naam verscheurd en zijn Derde symfonie de titel ‘Sinfonia Eroica’ gegeven, met de toevoeging ‘per festeggiare il sovvenire di un grand’ Uomo’ (om de nagedachtenis van een groot man te vieren).

De ‘Eroica’ ontstond in de tijd waarin Beethoven, wiens doofheid inmiddels een onomkeerbaar feit was, zijn eigen heldhaftigheid moest bewijzen. Het jaar daarvoor had de vertwijfelde componist in zijn beroemde Heiligenstädter Testament reeds van de wereld afscheid genomen.

‘Zelf grote daden verrichten, daartoe was ik altijd bereid’, schrijft hij in zijn voortijdig testament, ervan overtuigd dat het er niet meer van zou komen. Maar de grootste daden, die met de ‘Eroica’ beginnen en in de Negende symfonie culmineren, stonden de dove meester nog te wachten.

Uit schetsboeken wordt duidelijk dat de ‘Eroica’ voor de componist een zware bevalling was geweest. Al lijkt het werk uit één stuk gegoten, juist voor de thematische eenheid van deze symfonie heeft Beethoven zwaar gevochten. Zo zijn de thema’s van alle delen, met uitzondering van het tweede langzame deel – de beroemde treurmars – afgeleid van een eenvoudige Es groot-drieklank.

Beethoven hing met zijn hele hart aan deze symfonie. Ook nadat hij reeds acht symfonieën had geschreven, zou hij de ‘Eroica’, zoals blijkt uit een gesprek met de dichter Christoph Kuffner veertien jaar na haar ontstaan, nog als zijn meest geslaagde symfonie beschouwen.