De nieuwe passie bij het Concertgebouworkest

tekst: Thea Derks

Bij ‘passie’ denken we onmiddellijk aan de grootschalige oratoria die Johann ­Sebastian Bach wijdde aan het lijdensverhaal van Christus. Al sinds 1889 speelt het Koninklijk Concertgebouworkest jaarlijks Bachs grote Passionen.

Vanaf 2009 wordt elke vier jaar een alternatieve hedendaagsere passie gepresenteerd, met als eerste de in opdracht van het orkest gecomponeerde St. John Passion van James MacMillan. Vier jaar later klonk ­Golgotha van Frank Martin.

Speciaal voor dit concert schreven de Servische ­componist Djuro Zivkovic en de Azerbeidzjaanse ­Franghiz Ali-Zadeh elk een nieuwe passie, die niet is geworteld in de protestantse ­traditie.

Zivkovic baseerde Mystical Sacrifice op de orthodoxe paasliturgie, waarin vergiffenis en verlossing centraal staan, Ali-Zadeh nam leven en lijden van de veertiende-eeuwse dichter Nasimi Imadeddin als ­uitgangspunt van haar Nasimi-Passion.

Hiernaast ­klinken de symfonische delen uit de muziek van Claude Debussy bij het mysteriespel Le ­martyre de Saint Sébastien van Gabriele ­d’Annunzio.

In 1910 werd Claude Debussy gevraagd de muziek te schrijven bij het mysteriespel Le martyre de Saint Sébastien van Gabriele d’Annunzio, met de danseres Ida Rubinstein in de titelrol.

Omdat hij enigszins in tijdnood verkeerde vroeg hij zijn vriend André Caplet hem te helpen met de orkestratie. Opvallend is de grote bezetting, met onder andere vier fluiten, klarinetten, fagotten en trompetten, zes hoorns en drie harpen. 

Het libretto is een eclectische mix van christelijke en heidense elementen, van erotiek en mystiek. De heilige Sebastiaan lijkt nu eens samen te vallen met Christus, dan weer met de mythologische Adonis, die geofferd werd om vruchtbaarheid af te smeken. 

De première in 1911 veroorzaakte een schandaal omdat een vrouw – Joods bovendien – de rol van de heilige vertolkte. Het werd geen succes en een jaar later destilleerde Caplet er vier symfonische fragmenten uit; de partijen van het vrouwenkoor verdeelde hij over koperblazers en strijkers.

Het eerste deel, La cour des lys, is een tedere klankschildering van de leliëntuin uit de titel, met lyrische solo’s van de houtblazers tegen zacht wiegende harp-arpeggio’s.

In Danse extatique serveert Debussy ons uit de diepte aanzwellende motieven die onmiskenbaar naar een extatische climax toewerken, die echter gestuit wordt door een solo van de trompet. Na een ritmisch dreigende passage doen lieflijke harmonieën de zon weer doorbreken en het deel eindigt met uitbundig klaroengeschal.

La passion opent met ronken-de cantilenen van fagotten en klarinetten, ingebed in duistere samenklanken die oplossen in hemelse strijkersconstellaties. Subtiel getimede paukenslagen vormen een voorecho van Sebastiaans nakende dood.

In het afsluitende Le bon pasteur creëert het orkest een broeierige ondergrond waartegen hobo en hoorn weemoedige cantilenen plaatsen. Een dalend loopje van de harpen introduceert een verzoenende slotpassage die culmineert in een majestueus, forte gespeeld Fis groot-akkoord.

Djuro Zivkovic werd in 1975 in Belgrado geboren, de hoofdstad van Servië. Hij studeerde er viool en compositie en vervolgde zijn studie vanaf 2000 aan het Koninklijk Conservatorium van Zweden, waar hij tegenwoordig zelf lesgeeft.

Hij wijst zogenoemde ‘ego-kunst’ af en schrijft muziek ‘voor de hele mensheid’: niet het publiek moet hem begrijpen, maar omgekeerd. Zijn werk heeft een mystiek-religieuze inslag, getuige titels als Metaphysical Poem, The White Angel en Unceasing Prayers.

In 2014 won hij de prestigieuze Grawemeyer Award met On the Guarding of the Heart. 

Deze ‘instrumentale cantate’ is geïnspireerd op de Philokalia, een collectie oosters-orthodoxe teksten, en op de ­religieuze muziek van Bach. Hij schreef een alternatieve passie vanuit zijn Servisch-­orthodoxe achtergrond.

Anders dan in de protestants-christelijke ­traditie wordt het lijdensverhaal beschouwd als een historische gebeurtenis. Zivkovic: ‘Voor orthodoxe christenen is het een levend iets, dat plaatsvindt in het nu. Bovendien zijn de kruisiging en de wederopstanding onlosmakelijk met elkaar verbonden.’

Voor Mystical Sacrifice stelde hij zelf een tekst samen uit de uitgebreide ­paasliturgie van de orthodoxe dienst, gezongen in het ­Kerkslavisch. Christus wordt veelal persoon­lijk aangesproken en om verlossing gesmeekt, wat diens innige band met de gelovigen benadrukt.

Het vierstemmig koor neemt de meer algemene aanroepen voor zijn rekening, de solo tenor vertolkt de individuelere teksten. 

Enkele passages uitgezonderd zingt de solist syllabisch terwijl het koor vloeiende ­melismen maakt. Het orkestweefsel is dicht, met als opvallende instrumenten een elektrische bas die de laagte extra diepte geeft, en twee piccolotrompetten die juist wat licht in de kopersectie brengen. 

Mystical Sacrifice opent en eindigt fortissimo, beginnend met een klaaglijke aanroep op ‘Christus’ en eindigend op ‘Alleluja’. Hier wordt het koor enkel nog begeleid door het strijkorkest, met nauwelijks hoorbare ‘hartslagen’ van de percussionisten.

Bekijk hier de zangteksten en vertalingen van Mystical Sacrifice. 

Franghiz Ali-Zadeh stamt uit de ­voormalige Sovjet-Unie. Ze werd in 1947 geboren in Bakoe, de hoofdstad van Azerbeidzjan, waar ze piano en compositie studeerde. Van meet af aan verweeft ze moderne westerse ­compositietechnieken met de traditionele muziek van haar vaderland. Sinds 1999 woont ze in Duitsland. 

Voor haar nieuwe passie koos Ali-Zadeh ­teksten van de middeleeuwse Azerbeidzjaanse dichter en soefi Nasimi Imadeddin. Hij stelde de mens gelijk aan God en predikte onvermoeibaar dat deze moet streven naar waarheid en reinheid.

In 1417 werd hij in Aleppo geëxecuteerd. Ali-Zadeh: ‘Zoals vaak de beste mensen terechtgesteld worden. Maar nu wordt Aleppo platgebombardeerd en sterven allen, zowel de beste denkers als eenvoudige mensen!’ Haar ontzetting over de gruwelijkheden vond zijn weg naar de ­Nasimi-Passion. 

Het zesdelige ­oratorium begint met een orkestvoorspel waarin ­wrange ­samenklanken de tragiek van ­Nasimi lijken te verbeelden. In het tweede deel bezingt het spaarzaam begeleide koor de vergankelijkheid van het leven. Dat gebeurt deels in ‘Sprechgesang’, waarvan de toonhoogten slechts bij benadering genoteerd zijn.

In het derde deel vertolkt de bariton de stem van Nasimi. Hij verkondigt zijn uitverkorenheid en missie in veelal kleine intervallen die herinneren aan het doordringende gezang van een muezzin. Het orkestweefsel verdicht zich in het vierde deel, waarin het koor de mensheid kapittelt om zijn onvolkomenheden.

Hierna klinkt als intermezzo een citaat uit het koraal O hilf, Christe, Gottes Sohn uit de Johannes-Passion van Johann Sebastian Bach, die Ali-Zadeh na aan het hart ligt. Zij sluit haar Nasimi-Passion af met een ‘tragedie­finale voor de hele wereld’.

Orkest en koor buitelen over elkaar met driftige motieven, niet exact genoteerde toonhoogtes, ijselijke glissando’s en trillers op flageoletten. De sfeer is gejaagd en angstwekkend, maar komt tot rust in zacht roffelend slagwerk en tremolerende lage strijkers. Een eenzame fluit lijkt met zijn almaar stijgende lijn naar het hemels paradijs te reiken.

Bekijk hier de zangteksten en vertalingen van de Nasimi-Passion.