De muziek van de roman: Oek de Jong en Osiris Trio

Roel van Oosten studeerde aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag bij Peter Schat en Louis Andriessen. In 1984 trok hij naar Parijs om verder te studeren aan het Conservatoire National Supérieur de Musique. Vakmanschap en toegankelijkheid zijn sleutelbegrippen bij zijn oeuvre. Zijn muziek bouwt voort op traditie, zo ook het pianotrio dat hij in 1992 op verzoek van het Osiris Trio componeerde. Vivace – het eerste deel van dit trio – is gecomponeerd in de klassieke sonatevorm. Na de expositie van twee thema’s volgt de doorwerking, de thema’s komen terug in de reprise en het werk sluit af met een coda. Met het eerste thema gaat het stuk in vliegende vaart van start, de luisteraar is meteen bij de les. Het bestaat uit drie korte noten gevolgd door een lange noot, vergelijkbaar met het openingsthema van Beethovens Vijfde symfonie. Het tweede thema is een meer zangerige, langere lijn, geïntroduceerd door de viool. Ondanks de klassieke inspiratie bedient Van Oosten zich wel degelijk van eigentijdse muzikale taal. Aan het eind van de coda is de invloed van jazz onmiskenbaar.

Jazz is nooit ver weg in de muziek van Theo Loevendie, die compositie en klarinet studeerde aan het Conservatorium van Amsterdam. Pas tegen zijn veertigste begon Loevendie met het componeren van muziek voor de concertzaal, voor die tijd hield hij zich vooral bezig met jazz. Hij speelde op alle belangrijke podia in Europa en ontving in 1979 de Wessel Ilcken Prijs voor zijn grote verdienste voor de jazz.

Een tweede belangrijke inspiratiebron voor Loevendie is de klassieke muziek uit het Midden-Oosten. In Ackermusik komen beide muziekstijlen samen. Meteen aan het begin klinken Arabisch aandoende glijdende noten, na vijf minuten belandt de luisteraar via een uitgesproken jazzy unisono passage ineens kort op het podium van een club. De muziek is sowieso sterk in het oproepen van beelden. Bij de eerste noten zindert de zon verwachtingsvol boven een lege akker. Insecten zoemen boven vruchtbare grond op een zomerse dag. Langzaam ontwaakt de bodem en schieten duizend bloemen in bloei. Aan het eind keert de lome verstilling terug. In tegenstelling tot veel werken van Loevendie speelt ritme in Ackermusik een minder belangrijke rol.

Voor Frank Martin was de opdracht om een pianotrio te schrijven met gebruikmaking van Ierse melodieën de perfecte aanleiding om eens flink te experimenteren met ritme, een ‘hot topic’ in het Parijs van de jaren twintig. Een rijke Amerikaan met Ierse voorouders had het trio bij hem besteld. De enthousiaste amateur hoopte dat hij een medley van populaire deuntjes zou krijgen, maar Martin had een ander idee. Hij bezocht de Bibliothèque Nationale en vond een aantal oude Ierse melodieën die hij noteerde in een zakboekje. Sommige waren wat archaïsch, maar dat deerde niet, in dit werk zou alles om ritme draaien. In de zomer van 1925, op vakantie in Capbreton aan de Franse kust, ging hij aan het werk. Hij probeerde zo dicht mogelijk bij het karakter van zijn basismateriaal te blijven. Elke melodie werd in zijn geheel overgenomen, de originele harmonieën liet hij onaangetast. Met ritmische combinaties creëerde hij zijn eigen muziek en verbond hij de verschillende thema’s. In het eerste deel is acceleratie de rode draad: elk nieuw thema wordt ingezet in een net iets sneller tempo. De ritmische verwantschap tussen de thema’s zorgt voor de eenheid in dit deel. In het tweede deel biedt een steeds terugkerende melodie in de cello structuur.

In het derde deel klinken verschillende thema’s gelijktijdig, waardoor een rijke variatie en detaillering in ritme ontstaat. Vooral in dit deel is de associatie met de traditionele céili-dansen niet ver weg. In onze oren klinkt het pianotrio onontkoombaar Iers, maar de opdrachtgever was teleurgesteld. Hij herkende de melodieën niet en bovendien kon hij de pittige partijen niet spelen. Hij trok de opdracht terug. Martin trok zich daar gelukkig niets van aan. Hij vond het experiment zo geslaagd dat hij zich in 1926 aanmeldde bij het Institut Jaques-Dalcoze in Genève om zich verder in de mogelijkheden van ritme te verdiepen.

Carine Alders

Hieronder het gedicht waarop Arnold Schönberg zich baseerde.

Verklärte Nacht

Zwei Menschen gehn durch kahlen, kalten Hain;
der Mond läuft mit, sie schaun hinein.
Der Mond läuft über hohe Eichen;
kein Wölkchen trübt das Himmelslicht,
in das die schwarzen Zacken reichen.
Die Stimme eines Weibes spricht:

Ich trag ein Kind, und nit von Dir,
ich geh in Sünde neben Dir.
Ich hab mich schwer an mir vergangen.
Ich glaubte nicht mehr an ein Glück
und hatte doch ein schwer Verlangen
nach Lebensinhalt, nach Mutterglück
und Pflicht; da hab ich mich erfrecht,
da liess ich schaudernd mein Geschlecht
von einem fremden Mann umfangen,
und hab mich noch dafür gesegnet.
Nun hat das Leben sich gerächt:
nun bin ich Dir, o Dir, begegnet.

Sie geht mit ungelenkem Schritt.
Sie schaut empor; der Mond läuft mit.
Ihr dunkler Blick ertrinkt in Licht.
Die Stimme eines Mannes spricht:
Das Kind, das Du empfangen hast,
sei Deiner Seele keine Last,
o sieh, wie klar das Weltall schimmert!
Es ist ein Glanz um alles her;
Du treibst mit mir auf kaltem Meer,
doch eine eigne Wärme flimmert
von Dir in mich, von mir in Dich.
Die wird das fremde Kind verklären,
Du wirst es mir, von mir gebären;
Du hast den Glanz in mich gebracht,
Du hast mich selbst zum Kind gemacht.

Er fasst sie um die starken Hüften.
Ihr Atem küsst sich in den Lüften.
Zwei Menschen gehn durch hohe, helle Nacht.

Richard Dehmel, uit de bundel Weib und Welt (1896)