David Mitchell en David Greilsammer: Scarlatti en Cage

Tekst: Samuel Vriezen

John Cage en Domenico Scarlatti: een ­groter contrast dan tussen deze componisten lijkt nauwelijks denkbaar. Scarlatti was een ­klavecimbelvirtuoos, die ­flamboyante muziek schreef vol populaire invloeden, maar vooral opereerde binnen de zeer beperkte wereld van het Spaanse koninklijke hof, waardoor zijn muziek pas na zijn dood wijdverbreid kon raken. We kennen hem vrijwel alleen vanwege zijn vijfhonderdvijftig sonates voor klavecimbel.

Cage daarentegen was actief in alle muzikale genres, van werken voor schoolkoren en live elektronica tot opera, en maakte zelfs boeken, reeksen prenten en een film. Hij schreef voor een publiek van artistieke fijnproevers, maar beschikte tegelijk over een enorme ondernemingszin, en was bij leven een publieke beroemdheid, werd overal ter wereld uitgenodigd en uitgevoerd, was zelfs een populaire gast bij spelprogram­ma’s op televisie.

Hoe verschillend hun werkveld ook, wat de componisten verbindt is een onstuitbare energie en inventiviteit, en ook het feit dat Cage vroeg in zijn carrière een reeks sonates heeft gecomponeerd voor prepared piano die opmerkelijke overeenkomsten hebben met de voorklassieke sonatevorm van Scarlatti. In zijn recital brengt David Greilsammer deze twee sprankelende geesten met elkaar in dialoog.

Domenico Scarlatti werd in 1685 geboren als zoon van de operacomponist ­Alessandro Scarlatti. Zelf had hij faam als klavecinist – in de woorden van een tijdgenoot speelde hij als ‘ten hundred devils’. Na uiteenlopende posities te hebben bekleed (onder meer aan het Vaticaan) kwam hij in 1720 terecht in Lissabon, waar hij in dienst trad van prinses Maria Bárbara de Bragança. In 1728 trouwde zij met de koning van Spanje, waarna Scarlatti de rest van zijn leven aan het Spaanse hof doorbracht. Voor haar schreef hij zijn sonates.

Het zijn uitzonderlijk virtuoze, fantasievolle, soms bizarre stukken. Bij de enige publicatie van zijn werk bij leven (in 1738) verklaarde de componist dat het hem minder om ­diepe geleerdheid ging dan om een inventieve speelsheid.

Hoewel de sonates allen dezelfde basisopzet hebben – twee helften, beide herhaald – is de verscheidenheid van zijn vorm ongekend: alsof hij in elk stuk de sonate opnieuw uitvond. Ook de muziek die hij op straat in Lissabon, Sevilla en Madrid moet hebben gehoord laat sporen na.

De gitaar hoor je terug in de akkoorden en repeterende noten van K 141 of in de figuraties van K 492; flamenco-achtige akkoordprogressies zijn overal te vinden. Stukken als K 87 kennen dan weer een vocaal aandoende expressiviteit, als van een kwartet. K 531 bevat wonderlijke chromatische harmonische overgangen, K 27 bijna minimal music-achtig ­passagewerk, K 175 zelfs een aantal waanzinnige percussieve passages met clusters (!). K 380 heeft een zeer origineel en catchy tweede thema, gebaseerd op open kwinten – het lievelingsinterval van Cage, toen deze als jongen de ­klassieke muziek ontdekte.

Deze maand leest u in Preludium meer over Domenico Scarlatti.

John Cage werd geboren in 1912 als zoon van een uitvinder. Zelf is hij zijn leven lang ook een soort muziekuitvinder geweest. Bij het grote publiek staat hij vooral bekend als de componist van het driedelige ‘stille’ stuk 4’33”, en in de kunstgeschiedenis was hij uitzonderlijk invloedrijk vanwege zijn belangstelling voor radicale toevalsmethodes, ego-loosheid, een gedisciplineerde opvatting van anarchisme, en werken en happenings die de grenzen van artistieke genres volkomen teniet deden.

Maar behalve een denker en een onvermoeibaar organisator was hij uitvoerend musicus en daardoor eerst en vooral een buitengewoon praktisch ingestelde componist.

Zo kwam een van zijn beroemde vroege uitvindingen, de prepared piano, tot stand als oplossing voor een concreet probleem: voor een dans­voorstelling in de Cornish School zou hij muziek schrijven, maar het auditorium bleek niet de ruimte te bieden voor het slagwerkorkest dat hem voor ogen stond. Door gummetjes en schroeven en andere objectjes tussen de snaren van een vleugel te plaatsen, en zo de klank totaal te veranderen, wist hij een complete slagwerkbatterij tevoorschijn te toveren.

De belangrijkste compositie voor dit instrument werd de reeks Sonatas and Interludes for Prepared Piano. Een opmerking van de dichter Edward Denby, dat korte stukken net zoveel kunnen omvatten als lange, inspireerde hem – Scarlatti zou ongetwijfeld ingestemd hebben. De stukken ontstonden in een tijd dat Cage zich begon te interesseren voor niet-Westerse esthetische idealen.

Een stukgelopen huwelijk en een seksuele identiteitscrisis hadden tot een periode van pijn en vertwijfeling geleid, en Cage raakte ervan overtuigd dat muziek niet langer kon dienen als vehikel voor zijn persoonlijke gevoelens. In plaats daarvan probeerde hij de negen onpersoonlijke, ‘eeuwige’ emoties uit te drukken uit de Indiase esthetische traditie, waarin de toestand van rust het centrum is.

Hoe precies de emoties met de verschillende sonates en interludes corresponderen is niet na te gaan; we weten wel dat de laatste vier sonates van de zestien bedoeld waren als uitdrukking van deze rust, geconstrueerd op basis van patronen van tien maten. Maar elk deel uit de reeks opent een geheel eigen klein universum, steeds anders opgebouwd, met steeds een eigen ritme, energie, en gevoel – net als de sonates van Scarlatti.