Daniele Gatti Meets Janine Jansen Bij Het Concertgebouworkest

Tekst: Lonneke Tausch

Een vioolconcert als een dubbel requiem: Alban Berg componeerde zijn enige werk voor soloviool en orkest in wat zijn laatste levensjaar zou blijken, en hij schreef het ter nagedachtenis aan de op 22 april 1935 overleden achttienjarige dochter van Gustav Mahlers weduwe Alma en Bauhaus-architect Walter Gropius, Manon Gropius. Op het titelblad van de partituur schreef hij ‘Dem Andenken eines Engels’.

Berg is een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de Tweede Weense School. Arnold Schönberg was de leraar bij wie hij zijn inzichten in het twaalftoonscomponeren opdeed. Desondanks behield Berg in zijn muziek een laatromantische sfeer, met tonale elementen, schatplichtig aan Mahler en minder cerebraal dan het latere oeuvre van leeftijdsgenoot Anton Webern, de derde van het ‘Weense triumviraat’. 

In januari 1935 vroeg de Russisch-Amerikaanse violist Louis Krasner om een vioolconcert. Berg accepteerde de opdracht vooral om financiële redenen, maar in praktijk begon hij steeds maar niet aan het bestelde concert: zijn opera Lulu, waaraan hij in 1929 begonnen was, had zijn volle aandacht nodig.

Maar de dood van Manon Gropius bleek het zetje dat hij nodig had. Het werk aan het Vioolconcert vorderde voor Bergs doen ongewoon snel en op 11 augustus was de partituur drukklaar. De première van het Vioolconcert – door Krasner, in ­Barcelona op 19 april 1936 – mocht de componist niet meer meemaken: op 24 december 1935 overleed hij aan een bloedvergiftiging die het gevolg was van een wespensteek in zijn rug.

Bergs Vioolconcert heeft twee delen, ieder bestaand uit twee contrasterende gedeeltes. Deze vierdelige opbouw kan worden beschouwd als een doorlopende lijn van geboorte en leven naar dood en transfiguratie.

In het Andante wordt in een vriendelijke, lichte stemming het beeld van Manon Gropius opgeroepen. De eerste maten symboliseren een leegte: de solist strijkt alleen de vier open snaren van de viool aan. Hout en harp hebben ditzelfde melodische motief, en in maat 15 volgt voor het eerst de volledige twaalftoonsreeks in een toonladderachtige beweging naar boven.

Berg baseerde het openingsdeel op de klassieke sonatevorm: zowel het zoekende beginthema als de stijgende toonreeks keren in een gevarieerde versie terug. Omdat aan de twaalftoonsreeks zowel drieklanken als de losse snaren van de viool ten grondslag liggen, blijft de klank open, transparant en quasi-tonaal.

Het Allegretto is een dansdeel, met aanwijzingen als ‘Wienerisch’ en ‘wie ein Walzer’ en uitlopend in een pastorale Karinthische volksmelodie. Deze gaat echter al snel over in een pijnlijke wals met een onontkoombaar onheilspellende sfeer. Het Allegro vervolgens begint met een angstkreet en ontpopt zich als een ware doodsstrijd; het noodlot klopt in het slagwerk.

Deze beklemmende muziek werkt via een cadensachtige solopassage toe naar het Adagio.Dit citeert de koraalmelodie Es ist genug! zoals Johann Sebastian Bach die gebruikte in zijn cantate O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 60. De tekst vond Berg zó van toepassing, dat hij de woorden in zijn manuscript onder de noten noteerde.

Op dit punt in het concert slaat de stemming definitief om naar berusting. Als herinnering aan het vredige begin klinkt nog een keer het Karinthische volkslied, maar nu trager. Het Vioolconcert eindigt met het aarzelende zoeken waarmee het begon: een toonreeks eindeloos de hoogte in.

Hoewel Anton Bruckner Abraham al had gezien, was hij nog in zijn muzikale jeugd toen hij in de eerste dagen van 1874 aan zijn Vierde symfonie begon. Hij had met zijn Derde symfonie zijn eigen stem gevonden als componist en hoewel hij aan deze symfonie bleef sleutelen om aan het commentaar van betweters tegemoet te komen en zichzelf te perfectioneren, was hij vol goede moed.

Toch bleek ook de eerste versie van de Vierde symfonie voeding voor de immer aanwezige twijfel van de componist. Nog voordat het werk in première ging, nam hij de noten opnieuw onder de loep en van 1878 tot 1880 wijzigde hij het derde deel, het Scherzo, en het vierde deel, de Finale, ingrijpend. 

Hoewel vooral deze Vierde symfonie tegenwoordig grote populariteit geniet, werden er na de première in 1881, zoals bij alle uitvoeringen van werk van Bruckner, nogal wat wenkbrauwen gefronst. Geen wonder, want de brave Oostenrijker zette de symfonische vorm behoorlijk onder druk. Zijn constructies waren omvangrijker dan de langste symfonieën van Ludwig van Beethoven, en zijn presentatie van het thematische materiaal zorgde vaak voor grote verwarring.

Van het begin van Beethovens Negende symfonie leende Bruckner het idee van het mysterieus murmelende intro, dat tot een van zijn handelsmerken uit zou ­groeien. Uit een haast improvisato­rische golfbeweging komen langzaam de eerste motieven tevoorschijn. Alsof de zon opkomt. Zo beschreef Bruckner dit eerste deel ook in een brief aan dirigent Hermann Levi: ‘In het eerste deel wordt de dag aangekondigd door de hoorn.’ Later verduidelijkte hij het vervolg: ‘Daarna gaat het leven verder; in de Gesangperiode (het tweede thema) klinkt het lie­d van de koolmees: zizipe.’

Het tweede deel was volgens Bruckner een gebed, een serenade, en het laatste deel een ‘volksfeest’. Het meest tot de verbeelding sprak van meet af aan het derde deel van deze symfonie, die de componist zelf de bijnaam ‘Roman­tische’ gaf. Dit Scherzo kreeg van Bruckner in 1878 al aanwijzingen mee als ‘Jagd­thema’ en ‘Tanzweise während der Mahlzeit auf der Jagd’ (Trio). Het is in elke noot een mooi staaltje van de manier waarop Bruckner met de symfonische vorm omging. Hij componeerde verhalen, mooie epische verhalen.

Dat het ‘Jagdscherzo’ uit deze Vierde symfonie een van de populairste symfonische delen van Bruckner is geworden komt vooral doordat het verhaal hier zo duidelijk is. Veel van zijn werk is abstracter van aard en heeft daarom tijd nodig gehad om tot de luisteraars door te dringen. Vandaar dat de ware zegetocht van Bruckners symfonieën pas begon na de dood van de componist.

In die postume verovering van het publiek heeft het Concertgebouworkest vooral sinds het chef-dirigent­schap van Eduard van Beinum (van 1945 tot zijn dood in 1959) een belangrijk aandeel gehad. Alle daaropvolgende chef-diri­genten hielden die traditie in ere, zodat Bruckners muziek nu al vele decennia tot het kernrepertoire van het orkest behoort.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 11 november 1897 onder Willem Mengelberg. Daniele Gatti leidde de meest recente uitvoering: op 23 januari 2017 in Singapore.