Daniele Gatti en de Staatskapelle Dresden in Schumann

Als openingswerk klinkt vanavond een karakteristiek werk van de vorig jaar overleden Finse componiste Kaija Saariaho, tien atmosferische minuten die op papier kwamen onder de titel Ciel d’hiver (‘Winterhemel’). Het is een bewerking van het tweede deel van haar symfonische stuk Orion (2002), geschreven in opdracht van Musique Nouvelle en Liberté. De ­wereldpremiè­re was op 7 april 2014 in het Théâtre du Châtelet in Parijs door het Orchestre ­Lamoureux onder Fayçal Karoui.
Kaija Saariaho was als twintiger met enige moeite en koppigheid de compositieklas van Paavo Heininen aan de Sibelius Academie in ­Helsinki binnengedrongen en ging er niet meer weg, al was ze de enige vrouw. Oproeiend tegen vooroordelen kreeg ze vleugels toen ze begin jaren tachtig bij het IRCAM in Parijs haar fascinatie voor spectrale en elektronische muziek verder kon ontwikkelen. Die ervaring klinkt hier door in haar mysterieuze schildering van de winterhemel, een donker uitspansel bezaaid met fonkelende sterren. Harp en celesta lijken zachtjes de klok van de tijd te laten slaan. Drie steeds herhaalde dalende tonen van de piccolo blijven tien minuten lang door de partituur zweven, maar ondergaan een metamorfose qua kleur, ritme en tempo. Daaronder ligt een klankbed van lage strijkers, donker en uitgestrekt als de nacht. Kleurrijk slagwerk schetst sterren als van kristal, al onderbreekt een donkere wolk het hemels tafereel. Aan het eind weer het subtiele uurwerk, ijle hoge violen en ijzig zacht getintel van de winterse vrieskou. De noten ebben stil weg in de verte. Kleurmeesters Jean Sibelius en Claude Debussy glimlachen tevreden vanuit het hoge gewemel.

De dag nadat de twintigjarige Johannes Brahms zich had gepresenteerd aan het echtpaar Robert en Clara Schumann in Düsseldorf schreef Robert in zijn dagboek dat hij een ­Vioolconcert had voltooid, op 1 oktober 1853. Het was in maar twaalf dagen uit zijn pen gevloeid, en kort daarna was ook de orkestratie gereed. Schumann zag al een uitvoering door Joseph Joachim voor zich met het Stedelijk Orkest van Düsseldorf, waarvan hij dirigent was. Joachim was aanvankelijk enthousiast, maar kreeg steeds meer reserves en van een uitvoering is het nooit gekomen. Na Schumanns dood klaagde de violist over ‘verschrikkelijke vioolpassages in de Finale’ die hij technisch onspeelbaar vond. Op verzoek van Clara herschreef hij de Finale, maar een repetitie in het Leipziger Gewandhaus werd een fiasco. Uiteindelijk besloten Clara en Brahms het werk niet op te nemen in Schumanns Gesamtausgabe, de partituur zou tekenen van Schumanns psychische verval vertonen en ze wilden zijn reputatie niet schaden.

Na Joachims dood in 1907 kwam het handschrift in de Pruisische Staats­bibliotheek terecht en pas na de herontdekking in 1937 werd het eindelijk uitgegeven door Schott. De respons was enorm. In een open brief in The Times in 1937 hield musicoloog Donald Tovey een vurig pleidooi. Hij zag Joachims bezwaren als vooroordelen en keerde ze om in sterke punten: grote vindingrijkheid en onbegrepen originaliteit. Dat was tachtig jaar na de dood van Schumann, dertig na die van Joachim en veertig na die van Brahms. Misschien is het hoogst originele, introverte en melancholieke ­Vioolconcert wel een ontroerend zelfportret van de 43-jarige Schumann? De drie delen bond hij thematisch samen als een cyclisch geheel, net als in het Pianoconcert van tien jaar eerder. En Schumann keek hoorbaar terug naar Beethoven en Schubert, maar ook vooruit, te horen aan de ijzingwekkende momenten met schrijnende dissonanten en suspense waarin de muziek naar haar weg lijkt te tasten.

De Derde symfonie in Es groot, de ‘Rheinische’, van Robert Schumann luidt samen met het Celloconcert de periode in van Robert en Clara Schumann in Düsseldorf. Daar was Robert benoemd tot ‘städt­ischer Musikdirektor’, een betrekking die na enige tijd zou ontaarden in een fiasco. Tijdens zijn hevige psychose vier jaar later zocht Schumann troost bij zijn melancholieke Celloconcert. Met de laatste correcties probeerde hij stemmen van duivels en beelden van tijgers en hyena’s uit zijn hoofd te verjagen. De verlichting was tijdelijk. Kort daarna, op de stormachtige 27 februari 1854, stortte hij zich in de Rijn, maar hij werd door schippers gered. Ruim twee jaar later overleed Schumann in een inrichting in Endenich bij Bonn, 46 jaar oud. Van die catastrofale afloop valt in de Derde symfonie geen spoor te horen. Integendeel. Na lang beschouwd te zijn als de niet oninteressante echtgenoot van een geniale pianiste (Clara) leek Schumann in Düsseldorf eindelijk de lang verwachte maatschappelijke en artistieke erkenning te gaan oogsten. Dat weerspiegelt deze symfonie: blijdschap en vitaliteit. Bovendien heeft Schumann er zijn liefde voor het Rijnlandschap in bezongen.

Bruisend komt het hele orkest binnen met een levendig eerste deel. De Derde is de enige symfonie van Schumann zonder langzame inleiding. Het majesteitelijke en heldhaftige eerste thema duurt maar liefst tegen de honderd maten. Dan pas steekt lichte twijfel de kop op in een vraag-en-antwoordspel tussen hobo’s en klarinetten. Het aansluitende Scherzo is eigenlijk te wiegend en te mild om een echt scherzo te zijn. Het is eerder een Ländler waarin altviolen, cello’s en fagotten de toon zetten. In het (onaangekondigde) trio-achtige middendeel wordt de solohoorn in een gedurfd zonnetje gezet. Oorspronkelijk had Schumann dit Scherzo betiteld als ‘ochtend aan de Rijn’. Dan volgt het korte centrale deel, Nicht schnell, een landelijke mijmering waarin wel twee hoorns, maar geen koperblazers en geen pauken worden ingezet. Het koper is weer krachtig aanwezig in het vierde deel. De trombones spelen een leidende rol in dit plechtige stuk, dat associaties oproept met religieuze barokmuziek. Zo herdacht de protestant Schumann een indrukwekkende kardinaalswijding in de Dom van Keulen, waar het echtpaar over de Rijn heen was gezeild. Het laatste deel is even onbekommerd als het eerste. Mineurpassages en conflictstof vindt men hier nauwelijks. Schumann heeft ze weten te mijden zoals collega Franz Schubert dat in de finale van zijn Negende symfonie gedaan had. Dat was de symfonie die Schumann na Schuberts dood ontdekte en prees om haar ‘hemelse lengte’.