Daniel Hope & Friends: Brahms' Eerste Pianokwartet

Tekst: Christiane Schima 

Met het Pianokwartet in a klein liet de componist Gustav Mahler zijn eerste fingerprints achter. Het werk dateert uit zijn studietijd in Wenen en het is het enige jeugdwerk dat Mahler niet vernietigd heeft.

Afkomstig uit een niet zo bemiddeld gezin in het Tsjechische Jihlava (Iglau) – vader en grootvader waren brandewijnstokers – schrijft de vijftienjarige Gustav Mahler zich in 1875 in aan het conservatorium te Wenen. Het jaar erna ontstaat het Pianokwartet in a klein, en ofschoon het slechts uit een openingsdeel bestond wint hij hiermee een prijs.

De stad en haar intellectuele kringen inspireren de tobberig aangelegde en boeken verslindende componist. Een paar jaar later, in de jaren 1880, ontstaan onder andere het Das klagende Lied en de Lieder eines fahrenden Gesellen.

Vooral met zijn grandioze symfonieën zou Mahler tot aan zijn dood in 1911 muziek­geschiedenis schrijven. Het kwartet ­vertoont reeds karakteristieke kenmerken van Mahlers latere oeuvre, wijst bijna profetisch vooruit naar zijn grote liederencycli en symfonieën.Tussen het weemoedige begin en de laatste pianoakkoorden wisselen stormachtige en lyrisch-contemplatieve gedeeltes elkaar af. Het van melancholie doordrenkte werk is typisch een werk van Mahler, in wiens ­oeuvre het lot van het eenzame individu centraal staat.

Mahlers pianokwartet herinnert aan Schuberts eveneens in a mineur staande Pianoduo D 947, bijgenaamd ‘Lebensstürme’: in zijn geheel vanwege de sfeer en de emotionele turbulenties, maar ook vanwege het noodlottige schubertiaanse ‘wandelaars’-­ritme in een tussenepisode van het werk (denk ook aan diens Winterreise en Wandererfantasie). 

De Engelsman Colin Matthews maakte in opdracht van het Koninklijk Concertgebouworkest een orkestversie van Mahlers Piano­kwartet in a klein, die in november 2009 in Het Concertgebouw in première ging.

Robert Schumann is het toonbeeld van de Duitse muzikale Romantiek. Hij leeft vooral voort in zijn poëtische miniaturen voor piano (Kinder-/Waldszenen, Kreisleriana, Carnaval), gebaseerd op literaire en sprookjesachtige fantasieën, en in zijn liederen en ballades.

Maar zijn oeuvre bevat ook werken met neutrale klassieke titels. Het waren ambitieuze voornemens die Schumann in de tweede helft van zijn creatieve leven opvatte, twee jaar na zijn lang uitgestelde huwelijk met de gelauwerde jonge pianiste Clara Wieck in 1840. Waarschijnlijk nam hij ook een advies van Liszt ter harte (in een brief uit 1839), dat hij zich als componist op den duur toch ook met grotere instrumentale werken moest profileren.

Ondanks Clara’s bedenkingen (‘Kwartetten wil je schrijven? Ken je de instrumenten überhaupt?’) wijdt Schumann, die tot dusver hoofdzakelijk pianomuziek had geschreven, zich in 1842 aan de bestudering van de kwartetliteratuur uit het verleden, van Mozart en Beethoven. Dit resulteerde in de Drie strijkkwartetten, opus 41, het Pianokwintet in Es groot, opus 44 en het Piano­kwartet in Es groot, opus 47, dat vandaag klinkt.

Er zijn vier delen: een openingsdeel met een langzame tragische introductie, een uitbundig scherzo met twee contrasterende trio’s, een somber langzaam deel en een briljante rondofinale. Het werk vertoont een traditionele klassieke opbouw.

Minder schematisch beschouwd gaat het om het uitleven van tegenstrijdige gevoelens, is het een emotioneel verhaal met contrasterende episoden. Het zijn niet Mozart en Beethoven die hier spreken, en het is ook niet Bach die in de finale in de vorm van polyfone verwikkelingen van de thema’s om de hoek komt kijken. Dit pianokwartet draagt onmiskenbaar het handschrift van de romantische klankdichter Robert Schumann. 

‘Dit is de erfenis van Beethoven!’ Aldus sprak de violist Joseph Hellmesberger ­enthousiast, nadat hij voor de eerste keer de partituur van Johannes Brahms’ Eerste ­pianokwartet in g klein, opus 25 had doorgespeeld.

Het was oktober 1862 en Brahms speelde zelf de pianopartij. Plaats van handeling: het huis van de befaamde pianist Julius Epstein te Wenen. Een historisch oord, want hier woonde Mozart (1784-87), klonken Haydns aan Mozart opgedragen strijkkwartetten en hier zou de jonge Beethoven voor het eerst Mozart voorgespeeld hebben. 

Brahms was introducé, want hij had zich nog niet echt gevestigd in de muziekstad. Toentertijd vervulde hij slechts een tijdelijke functie als dirigent van de Wiener Singakademie. Maar hij timmerde aan de weg. In november 1862 volgden twee concerten in de concertzaal van het Gesellschaft für Musikfreunde met eigen werken met hemzelf aan de piano, waaronder zijn Pianokwartet in g klein, opus 25. 

Het compliment van Hellmesberger is de componist waarschijnlijk niet slecht bevallen. Het was immers een levenslang gekoesterde wens van Brahms zijn held Beethoven ooit te kunnen evenaren. Dit ging Brahms in zijn piano- en kamermuziekwerken makkelijker af dan in zijn symfonieën. Zijn Eerste – de componist woonde toen al permanent in Wenen – liet nog veertien jaar op zich wachten.

Met zijn Pianokwartet heeft Brahms een waarachtig imposant werk geschreven. Het eenvoudige thema in het begin is de introductie van een compositie vol dramatische gebeurtenissen. Een weelderige, haast overladen partituur onderstreept het hartstochtelijke karakter van het werk. Aan de musici worden hoge technische eisen gesteld, met name aan de pianist, wiens partij de compositie draagt.

Het met pittige ritmes doorspekte en aan de zigeunermuziek refererende Rondo alla Zingarese vormt de afsluiting van het pianokwartet. Schönberg, voor wie in Brahms’ uitwaaierende harmonieën in zekere zin de aanleiding lag om een nieuw toonsysteem te creëren, heeft dit pianokwartet in het begin van de twintigste eeuw voor orkest bewerkt.