Daniel Harding dirigeert Bach en Brahms

Tekst: Paul Janssen

Hoewel Johannes Brahms zo’n anderhalve eeuw na Johann Sebastian Bach geboren werd, hebben beiden iets gemeen. Ze werden allebei als componist nogal onheus behandeld door hun tijdgenoten. Toen Bach in 1750 overleed, werd hij al enige tijd ouderwets genoemd omdat zijn complexe meerstemmigheid inmiddels plaats gemaakt had voor de ‘eenvoud’ die naar de stijl van klassieke componisten als Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart zou leiden.

Brahms kreeg het van de ‘vernieuwers’ onder aanvoering van Richard Wagner en Franz Liszt zwaar te verduren omdat hij openlijk terugkeek naar onder anderen Bach en voort wilde bouwen op de wijsheid van zijn voorgangers. Hij werd conservatief genoemd.

Pas toen Arnold Schönberg, dezelfde die Bach niet geheel ten onrechte de eerste twaalftoonscomponist noemde, Brahms in zijn beroemde essay ‘progressief’ noemde begon het tij te keren.

• Johann Sebastian Bach schreef naast zijn vocale werk een grote hoeveelheid instrumentale, 'Italiaanse' muziek
• Het Vioolconcert in a klein volgt het stramien van een vioolconcert zoals gebruikelijk onder componisten als Antonio Vivaldi.

Bach wist een vorm als het soloconcert een enorme impuls te geven. Zijn grootste bedrijvigheid op dit vlak lag in de tijd dat hij in Weimar en Köthen werkte, zo heeft men altijd aangenomen. De eminente Bach-­professor Christoph Wolff gaat er op grond van stilistisch onderzoek en de overgeleverde kopieën van de losse partijen echter vanuit dat Bach zijn Vioolconcert in a klein, BWV 1041 ergens tussen 1729 en 1736 in Leipzig voor het Collegium Musicum aldaar schreef.

Bachs interesse voor het soloconcert stamt in elk geval wel uit Weimar. Daar kwam hij in aanraking met een grote hoeveelheid Italiaanse muziek die de halfbroer van zijn werkgever had meegenomen uit Amsterdam, destijds het centrum van de opkomende muziekdrukkunst. Bach was vooral gecharmeerd van het werk van Vivaldi en transcri­beerde enkele van zijn concerten. Kort nadien waagde hij zich aan zijn eigen soloconcerten, voornamelijk voor viool.

Hoeveel concerten Bach precies schreef is niet duidelijk, want veel materiaal is verloren gegaan. En van de overgeleverde werken is de ontstaansdatum niet met zekerheid vast te stellen. Het populaire Vioolconcert in a klein volgt het stramien van het Italiaanse soloconcert van Antonio Vivaldi: twee snelle hoekdelen en een langzaam lyrisch middendeel.

• Bach schreef deze Vierde Orkestsuite waarschijnlijk als kapelmeester aan het hof van Köthen 
• Een suite is een compositie bestaande uit een opeenvolging van dansen met een verschillend tempo
• In deze suite kiest Bach voor de Franse stijl: een lange, plechtige opening (Ouverture) en een feestelijk slot (Réjouissance)

Ook over Bachs meest lichtvoetige werken, de vier orkestsuites, bestaat veel onzekerheid aangaande de ontstaansgeschiedenis. De enige overgeleverde partijen, deels in het handschrift van Bach, stammen uit 1725-30, toen hij al in Leipzig werkte. Doorgaans wordt ervan uitgegaan dat de werken in Köthen geschreven zijn, en iemand als de Amerikaanse musicoloog Joshua Rifkin beweert op basis van stilistisch onderzoek dat de Vierde suite nog ouder is. Zo’n vroege versie is alleen nimmer overgeleverd.

Wel was Bach ook in deze suite vernieuwend bezig. Waar de suite doorgaans een verzameling barokke dansen was in de afwisseling langzaam-snel, liet Bach zich deels inspireren door de Franse suite en kwam hij met een enorm lange Ouverture die beheerst wordt door het Franse gepuncteerde ritme, twee dansen in paren (Bourrée en Menuet) gescheiden door een Gavotte en als finale een Réjouissance die niets meer met de barokke dans te maken heeft.

• De Derde symfonie van Johannes Brahms ging op 3 december 1883 in première
• Brahms liet zich bij het schrijven inspireren door zijn overleden collega Robert Schumann
• Zowel de noten waarmee het stuk opent als de vorm wijzen op dit verband

‘Afschuwelijk afgezaagd en prozaïsch. Fundamenteel onecht en pervers. Een enkele bekkenslag uit een werk van Liszt getuigt van meer intellect en gevoel dan alle drie de symfonieën van Brahms en zijn serenades samen.’

Met zijn vlammende commentaar trachtte collega-componist Hugo Wolf na de première van Brahms’ Derde symfonie in F groot op 3 december 1883 de controverse op scherp te zetten tussen de Duitse kampen met aan de ene kant Brahms en de andere ‘traditionalisten’ en aan de andere kant de vooruitstrevende Liszt en zijn medestanders. Brahms kon zich er, gerijpt als hij inmiddels was na zijn Eerste en Tweede symfonie, niet meer druk om maken. Bovendien noemde de veel invloedrijkere criticus Eduard Hanslick het werk ‘artistiek de meest volmaakte van de drie.’

Toch zou juist de Derde in de loop der jaren degraderen tot Brahms’ minst populaire en minst gespeelde symfonie. Een verklaring hiervoor kan gezien worden in de kalme en naar binnen gekeerde stemming.

Hoewel Bach een belangrijke rol speelt in de behandeling van de meerstemmigheid door Brahms, heet de sleutel tot deze Derde symfonie Robert Schumann. Brahms’ vriend en steunpilaar was ten tijde van deze symfonie al 26 jaar dood, maar zijn geest is erg sterk in de noten aanwezig. Het begint al met het openingsmotief F-As-F dat in alle delen een rol speelt. Daarmee verwijst de componist naar ‘Frei aber einsam’ (F-A-E), het motto van violist Joseph Joachim dat Schumann ooit adopteerde in de FAE-sonate die hij mede samen met Brahms schreef. Brahms vertaalt het motto nu naar ‘Frei aber froh’.

Het hoofdthema van het eerste deel had weer niet kunnen bestaan zonder het begin van Schumanns Derde symfonie. En zelfs het ontstaan van de symfonie heeft een link met Schumann. Brahms was uitgenodigd om muziek te schrijven bij een uitvoering van Goethes Faust in het Weense Burgtheater. Hij begon voortvarend, maar realiseerde zich halverwege dat met Schumanns Szenes aus Goethes Faust de perfecte toneelmuziek al geschreven was. Het materiaal dat hij reeds gecomponeerd had vond een plek in het tweede en derde deel van zijn Derde symfonie. Aan het slot van de finale krijgen we nog een laatste groet aan Schumann voorgeschoteld. Terwijl de stemming kalmeert, keert thema­tisch materiaal uit het eerste deel weer terug, een vormprincipe dat Schumann vaak hanteerde.