Daniel Harding dirigeert Also sprach Zarathustra, Kantorow speelt Beethoven

Hugo Alfvén werd in 1872 geboren in Stockholm, de thuisstad van het orkest dat zijn sfeervolle symfonische gedicht over de Baltische Zeekust nu meebrengt naar Het Concertgebouw.

Alfvén studeerde in zijn geboortestad aan het conservatorium en was er tegelijkertijd plaatsvervangend concertmeester aan de opera. Zo ontwikkelde hij van binnenuit het orkest een fijnbesnaard gevoel voor instrumentale kleuren. Alfvéns orkestmuziek is van laatromantische snit en vaak rijk georkestreerd in de traditie van de programmamuziek van Richard Strauss; het bekendst is tegenwoordig de Eerste Zweedse rapsodie, op. 19 ‘Midsommarvaka’ (‘Midzomerwake’). De partituren van Alfvén zijn uitermate kleurrijk; overigens kleurde de componist niet alleen met orkesttimbres, maar was hij ook een getalenteerd aquarellist.

Het hem zo dierbare Zweedse natuurschoon speelt vaker een hoofdrol in Alfvéns werk

In zijn jeugd had Alfvén vele gelukkige vakanties doorgebracht aan de met vele duizenden rotseilandjes bezaaide kust van de Baltische Zee. Nadat hij in 1903 was teruggekeerd naar het eiland Elfsten componeerde hij vanuit zijn warme herinneringen aan de Stockholmse archipel het klankgedicht En skärgårdssägen, op. 20 (buiten Zweden doorgaans aangeduid als A Legend of the Skerries). De première op 31 maart 1905 in Stockholm dirigeerde de componist zelf. Het hem zo dierbare Zweedse natuurschoon speelt vaker een hoofdrol in Alfvéns werk, bijvoorbeeld ook in de pianocyclus Skärgårdsbilder, op. 17 en de Vierde symfonie in c klein, op. 39 met de ondertitel ‘From the Skerries’.

Het Vierde pianoconcert in G groot van Ludwig van Beethoven wordt voor het eerst uitgevoerd in maart 1807 tijdens een privéconcert in het Weense stadspaleis van Prins Lobkowitz. Het kan niet anders of de genodigden luisteren met open mond naar de beginmaten van het werk: voor het eerst begint een pianoconcert niet met een orkestrale introductie, maar met een pianosolo. Opvallender nog: het is geen virtuoze bravoure-opening, maar een ingetogen melodie, een paar akkoorden maar. Dan pas valt het orkest in. En zelfs die entree is ongehoord: de strijkers herhalen het pianothema, maar dan in de ‘verkeerde’ toonsoort.

Beethovens opzettelijke fout is kenmerkend voor het grootste deel van het werk: de piano en het orkest komen heel lang niet echt bij elkaar. Strijkers introduceren in het eerste deel, Allegro moderato, het belangrijke tweede thema, net als het derde, maar de piano weigert ze te herhalen, in elk geval letterlijk. Toch ontstaat er een samenwerking tussen orkest en pianist, of eerder: ze draaien om elkaar heen, met briljante variaties en commentaren op elkaars materiaal.

In het tweede deel is de verwijdering compleet, aanvankelijk althans. Dit Andante con moto is een discussie tussen twee totaal verschillende karakters: het orkest maakt luid en kortaf zijn argumenten duidelijk; de piano blijft rustig, en lijkt vooral begrip te vragen. Uiteindelijk werkt die strategie, en bindt het orkest in. Na een uitgebreidere solo, waarin de piano toch ook kort een scherpere kant toont, legt het orkest zich neer bij het gelijk van de ander.

Het afsluitende Vivace slaat een vrolijker noot aan. Strijkers introduceren, opnieuw in een ‘foute’ toonsoort, een thema met snelle, zich herhalende noten. Het is een uitdaging: voor de piano zijn die snelle noten niet helemaal haalbaar. Daarom omspeelt de solist ze in een briljant geornamenteerd antwoord, dat blijkbaar aanslaat: voor de rest van de finale tonen beide partijen vooral veel plezier in elkaars inzetten. Alsof ze uiteindelijk zeggen: let’s agree to disagree, en laten we er iets moois van maken.

Ondanks zijn ongebruikelijke vorm kreeg het Vierde pianoconcert positieve kritieken: ‘Het meest bewonderenswaardige, unieke, kunstzinnigste en gecompliceerdste van alle Beethovenconcerten tot nu toe’, schreef de Allgemeine Musikalische Zeitung. Toch duurde het even tot het stuk in het standaardrepertoire terechtkwam. Pas sinds Felix Mendelssohn het in 1836 nieuw leven inblies, is het altijd een van de meest geliefde pianoconcerten gebleven.

Zoals bijna al zijn generatiegenoten was Richard Strauss gefascineerd door het ongrijpbare, door dat wat niet van deze wereld is, door het onmogelijke en het bovenmenselijke. In werkelijkheid heeft hij daar echter weinig over gefilosofeerd. Also sprach Zarathustra is daarom ook geen filosofisch manifest noch een uiteenzetting van welke ideologie dan ook. Strauss deed daar niet ingewikkeld over: ‘Ik was niet van plan filosofische muziek te schrijven noch Nietzsches grote werk in muziek te portretteren. Ik wilde door middel van de muziek een idee geven van de ontwikkeling van het menselijk ras, van zijn oorsprong, via de verschillende fasen van zijn religieuze en wetenschappelijke ontwikkeling, tot Nietzsches idee van de Übermensch. Het gehele symfonische gedicht is bedoeld als mijn eerbetoon aan het genie van Nietzsche met als grootste voorbeeld daarvan Also sprach Zarathustra.’ Niet geheel zonder reden meende de Nederlandse componist Alphons Diepenbrock (1862-1921) dan ook dat de titel evengoed Also sprach Richard Strauss had kunnen zijn. 

Also sprach Zarathustra bestaat uit acht segmenten plus een inleiding. De ‘Nachtwandler’ uit de titel van het laatste segment slaat op de ‘geleegde’ mens die zijn weg zoekt. Het slot eindigt daarom met een ­merkwaardig onopgelost B groot-akkoord met daaronder de grondtoon van het begin: C groot. Juist zo’n trekje heeft men als een verklanking van het ­mystieke willen zien.  

Maar Strauss was een nuchtere, natuurminnende en vooral op z’n tijd ook grappen makende Beier. Dat blijkt wel uit Das Tanzlied, dat gewoon een Weense wals is, inclusief de zigeunerwijsjes die in de cafés zo populair waren. Von der Wissenschaft refereert aan de geleerde techniek van het contra­punt, de fuga, en dan nog wel aan de hand van een twaalftoons­melodie, zoals ook Franz Liszt in Eine Faust-Symfonie had gedaan. Wat echter het meest opvalt, is Strauss’ meesterlijke orkestratie, zijn prachtige gevoel voor de mogelijkheden van het harmonische palet en zijn effectieve dosering van intens verstilde, flitsend virtuoze en spannende, heftige momenten. Zo is Also sprach Zarathustra een van de meest uitbundige, ingetogen, serieuze, gevoelige, evocatieve en virtuoze ­orkestwerken die rond de eeuwwisseling geschreven zijn.