Daniel Behle zingt Schuberts Winterreise

Tekst: Christiane Schima

Franz Schuberts Winterreise vertelt het verhaal van een afgewezen minnaar die, verdreven van de warme haard, vertwijfeld in het koude winterlandschap ronddwaalt. Het werk uit 1827 met het opusnummer 89 (ook gerubriceerd als D 911) behoort tot de meest aangrijpende composities die ooit geschreven werden.

Vanaf de uittocht uit het dorp tot de ontmoeting met de arme draailierman op het ijs wordt de luisteraar meegezogen in een 24 liederen omspannende noodlottige reis. Beeld na beeld, tafereel na tafereel ontvouwt zich de complexe gevoelswereld van de eenzame wandelaar die heen en weer geslingerd wordt tussen zijn angsten en dromen. 

Toen Schubert de liederen in zijn vriendenkring voor het eerst liet horen, stuitten ze bij de meesten op onbegrip. Het onderwerp te zwaar, de klanken te ongewoon. Of het nu de bittere toon van de liederen was die niet zo in de smaak viel, of dat ze Schubert – een naar buiten toe gezellig mens – op die manier niet kenden, of allebei: de vrienden waren radeloos.

Josef von Spaun, een oud-klasgenoot van de componist, beschrijft de gedenkwaardige gebeurtenis waarvoor Schubert zijn vrienden had uitgenodigd:

‘Schubert was al sinds enige tijd in een sombere stemming. “Kom vandaag bij Schober langs. Ik zal jullie een cyclus van schaurige liederen ­voorzingen. Ik ben benieuwd wat jullie ervan vinden. Deze liederen hebben me meer ontroerd dan alle die ik daarvoor heb geschreven.” Hij zong met bewogen stem de gehele Winter­reise. Wij waren verbluft door de duistere stemming van deze liederen.’

Franz von Schober, een hartsvriend van Schubert bij wie hij jarenlang woonde, gaf toe dat hem eigenlijk alleen Der Lindenbaum bevallen was. Schuberts reactie volgens Von Spaun: ‘“Mij bevallen deze liederen meer dan alle andere en jullie zullen ze ook nog bevallen.”’

Aanvankelijk verwierf alleen Der Linden­baum in een vereenvoudigde versie van Friedrich Silcher enige populariteit als volkslied. Maar het succes van het gehele werk dat in Schuberts sterfjaar 1828 in druk verscheen, was niet te stoppen.

Wat betreft de diepgang van de liederen, de gelijkwaardige behandeling van zangstem en begeleiding en het idee van een samenhangende cyclus profiteren componisten sinds Robert Schumann tot op heden van Schuberts muzikale vondsten op het gebied van het begeleide sololied.

In de 24 liederen volgen we de eenzame wandelaar op zijn koude tocht. Zijn vertrek uit het dorp gaat vergezeld van wilde figuraties die het gierende geluid van een in de wind wapperende Wetterfahne (2) nabootsen. Onze wandelaar gaat een ongewisse toekomst tegemoet, hij weent, voelt zich innerlijk bevroren (in Gefrorne Tränen en Die Erstarrung, lied 3 en 4). In Der Lindenbaum (5) verliest hij zich in zoete dromen.

Tevergeefs wacht hij op een brief van zijn geliefde (Die Post, 13). Een boven zijn hoofd ronddraaiende kraai (Die Krähe, 15) inspireert hem tot gedachten over de eeuwige liefde en de dood. In Letzte Hoffnung (16) vestigt hij zijn hoop op het laatste blad van een boom. ­

Blaffende honden verdrijven hem uit een dorp (Im ­Dorfe, 17), waar men in knusse huizen leeft en geen plek voor hem is. De ontheemde en nergens welkome vreemdeling geeft zich in Die Täuschung (19) over aan illusies. Hij beseft in Der Wegweiser (20) dat hij gedoemd is om een weg af te leggen ‘die noch keiner ging zurück’.

Na een laatste herinnering aan de ogen van zijn geliefde (Die Nebensonnen, 23) vergezelt hij een arme draailierman op het ijs. Der Leiermann (24) is de uitdrukking van een ultieme verstarring, nog extra onderstreept door de kale kwintklanken in de begeleiding.

Sommigen zien in deze draailierman een personificatie van de dood. Anderen beschouwen deze ontmoeting als de initiatie van een kunstenaar: ‘Wunderlicher Alter, soll ich mit dir geh’n? Willst zu meinen Liedern deine Leier dreh’n?’

Waarschijnlijk was de dichter Wilhelm Müller (1794-1827), op wiens gedichten Winterreise is gebaseerd, zonder Schuberts geniale dramatische verklanking in vergetelheid geraakt. Er is een werk ontstaan met een filosofische dimensie.

Het is de beschrijving van een op zichzelf teruggeworpen mens voor wie aards geluk niet is weggelegd. Van de eenzame strijd en zoektocht van een individu waarmee de meesten van ons zich kunnen identificeren.

Schubert componeerde Winterreise een jaar voor zijn dood. De componist was al door ziekte getekend. Hij maakt in dit werk de balans op van een niet altijd zonnig en ondanks veel vrienden eenzaam leven.