Danel Kwartet Met Tsjaikovski

tekst: Lies Wiersema

Russische muziek moet verbonden zijn met de Russische cultuur, aldus de vijf componisten die midden negentiende eeuw het ‘Machtige Hoopje’ vormden. Zij verzetten zich tegen westers academisme en streefden naar nationalistisch geïnspireerde, ‘authentiek Russische’ muziek. Kamermuziek paste niet in dat ideaal.

Dat Aleksandr Borodin, het oudste lid van het gezelschap, strijkkwartetten schreef was dus niet vanzelfsprekend. Borodin was een veelzijdig mens. Als geneeskundige, chemicus en gepassioneerd wetenschapper zag hij de muziek als tijdverdrijf. Kamermuziek was een jeugdliefde en een reden om zichzelf cello te leren spelen.

In zijn Tweede strijkkwartet in D groot speelt de cello dan ook een belangrijke rol. Het kwartet is door de componist opgedragen aan zijn vrouw en precies 20 jaar na hun eerste kennismaking geschreven. Daarom wordt er wel een programmatische betekenis aan toegekend. Zo zou de conversatie tussen de cello en de eerste viool in het eerste en derde deel een liefdesduet tussen de componist en zijn geliefde voorstellen. De lyrische melodie waarmee de cello het eerste deel opent klinkt als een uitnodiging, beantwoord door de eerste viool. Het wervelende Scherzo doet denken aan de muziek van Felix Mendelssohn uit Borodins jonge jaren.

Het kwartet werd vooral bekend vanwege het Notturno, dat een van de beroemdste liefdesliederen aller tijden laat horen. Russische romantiek vol betoverende melodieën. Ook hier is het de cello die het liefdesthema introduceert. Na alle overdaad aan romantiek zorgt de Finale voor het noodzakelijke tegenwicht.

Deze keer is het de eerste viool die inzet met een vraag, beantwoord door de cello. Door zijn academische verplichtingen bleven veel werken van Borodin onvoltooid. Zijn Tweede strijkkwartet was een van de laatste voltooide composities, voordat hij enkele jaren later, op 54-jarige leeftijd, plotseling stierf aan een hartstilstand tijdens een bal van de medische faculteit.

Dmitri Sjostakovitsj noemde hem een van de grootste hedendaagse componisten, en toch is hij weinig bekend. Mieczysław (ook wel Moisey) Weinberg, zoon van een Joods-Poolse violist en componist, werd geboren in Warschau. Een groot deel van zijn familie, waaronder zijn ouders en zuster, verloor hij tijdens pogroms en later in het getto van Warschau.

Toen in 1939 Duitse troepen Polen bezetten verliet hij Warschau. Hij vluchtte naar Rusland, waar na enige tijd bleek dat antisemitisme geen privilege van de nazi’s was en onder Stalin zijn leven opnieuw gevaar liep. Interventie van Sjostakovitsj en Stalins onverwachte overlijden redden zijn leven.

De ontmoeting met Sjostakovitsj, die hem naar Moskou had gehaald, maakte diepe indruk op Weinberg: ‘Het was alsof ik opnieuw geboren werd.’ Het werd een vriendschap voor het leven. ‘Hoewel ik nooit lessen van hem gehad heb beschouw ik mezelf als zijn leerling, als zijn vlees en bloed.’

Weinberg onderging vele stijlinvloeden, maar zijn strijkkwartetten stonden het dichtst bij Sjostakovitsj. Het Vijfde strijkkwartet in Bes groot, opus 27, dateert uit zijn eerste drie jaren in Moskou. Er zijn vijf delen met titels die naar verschillende genres verwijzen, gevolgd door tempoaanduidingen, een mogelijk aan Sjostakovitsj ontleende nieuwigheid die hij nog niet eerder had toegepast.

Zijn muzikale taal is sober en introspectief, vooral in het eerste en de twee laatste delen. Het kwartet opent met een langzaam deel, een lange lyrische en melancholische melodie. De erop volgende Humoreska is lichtvoetig, simpel, geestig, van een speelsheid die aan Sjostakovitsj doet denken.

Het middelpunt van de vijf delen is een zinderend, opwindend Scherzo, vol niet te stuiten, tomeloze energie. Een mooi contrast vormt de meditatieve Improvisatie die met zijn lange en geconcentreerde solo’s peinzend klinkt. Een melodieuze serenade besluit het werk.

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski is vooral bekend om zijn grote werken voor orkest en theater. Het aandeel van de kamermuziek bleef beperkt. Hij schreef slechts drie strijkkwartetten. Toch beschouwde hij zijn Tweede strijkkwartet in F groot als een van zijn beste composities: ‘Geen van mijn werken vloeide ooit zo gemakkelijk en eenvoudig uit mijn pen.

Ik schreef het bijna in één keer op’, schreef hij aan zijn broer. Hij bedacht wel een opmerkelijke start en liet het eerste deel voorafgaan door een expressieve, dissonante, langzame inleiding.

‘Als ik in mijn leven iets heb geschreven dat spontaan uit de diepten van mijn ziel stroomde, dan was het wel het eerste deel van dit kwartet’, zei de componist twee jaar later. Dat dit deel in het vervolg soms een orkestrale klankkleur krijgt, herinnert eraan dat Tsjaikovski populair is om zijn orkest- en theaterwerken. Het tweede deel, een driedelig Scherzo, heeft met zijn spel van wisselende maatsoorten iets stokkends, in het midden vrolijk onderbroken door een walsachtig boerendansje.

In een heel andere, lamentoachtige stemming volgt het langzame deel. Er is wel een korte, meer optimistische episode, maar de tragische ondertoon keert uiteindelijk weer terug. De opluchting volgt pas in het laatste deel. Een stormachtige unisono galop in de eerste vier maten vormt het hoofdthema dat steeds weer te horen is en tenslotte als een muzikaal uitroepteken het kwartet dramatisch afsluit.