Danel Kwartet & La Marca-broers: Tsjaikovski’s Souvenir

Johannes Brahms voltooide het Tweede Strijkkwintet in G groot in de zomer van 1890 in Bad Ischl. Hij was toen 57 jaar en was van mening dat hij met het kwintet zijn loopbaan als componist had beëindigd.

De correcties die hij in december 1890 naar zijn vriend en uitgever Fritz Simrock stuurde, gingen vergezeld van een korte mededeling: ‘Met dit briefje kunt u afscheid nemen van mijn noten. Het is tijd om ermee te kappen. Bij wijze van afscheid van Ischl heb ik veel verscheurd notenpapier in de Traun gegooid’.

Dat het een voorbarig afscheid betrof is grotendeels te danken aan de klarinettist Richard Mühlfeld met wie Brahms in 1891 kennismaakte. Brahms was diep onder de indruk van zijn spel en componeerde voor hem nog het Klarinettrio, het Klarinetkwintet en de twee Klarinetsonates.  

De opbouw van het strijkkwintet

Voor de bezetting van het strijkkwintet koos Brahms twee violen, twee altviolen en een cello.

Het eerste deel heeft een sonatevorm. Het hoofdthema is een lange, zich over bijna drie octaven uitstrekkende melodie voor de cello, die heroïsch naar het hoogste register opstijgt. ‘Heroïsch’ kan hier letterlijk worden opgevat, want de cellist moet het in zijn eentje opnemen tegen het forte tremolo van de overige strijkers.

Na de hectiek van het eerste thema brengen het tweede en derde thema ontspanning in de vorm van twee liefelijke, met cellopizzicato’s begeleide walsjes. De doorwerking begint met een verassende modulatie naar een andere toonsoort en opnieuw een tremolo, dit keer pianissimo. 

In het tweede deel, een zeer langzame mars, getuigt Brahms van zijn liefde voor de zigeunermuziek, zoals hij die van de orkestjes in de Weense restaurants en het Prater had leren kennen: quasi geïmproviseerde cadensen en versieringen voor viool en altviool, een op de zigeunertoonladder gebaseerd thema en tremolo’s die een cimbalom suggereren.

In het derde deel wordt een opgewekt dansje in majeur geflankeerd door een enigszins gejaagde, melancholieke wals in mineur. Het dansje opent als een dialoog voor de tweede altviool en de eerste viool en heeft met zijn doedelzak-kwinten in de bas een folkloristisch karakter. Na de reprise van de wals keert het in de coda nog even terug.

De finale in sonatevorm combineert de flair van de zigeunermuziek met instrumentale en compositorische virtuositeit. Het minimale motiefje, niet veel meer dan een korte triller, waarmee het deel opent, is als aanloop, gangmaker en omspeling vrijwel alomtegenwoordig en mondt uit in het eerste thema, een zwaar aangezette, Hongaars aandoende dans. Een variant in mineur levert het thema voor een fuga.

Voor de coda heeft Brahms nog een nieuwe, opzwepende Hongaarse dans in petto. ‘Brahms in het Prater’, volgens vriend en eerste biograaf Max Kalbeck. ‘Raak’, antwoordde Brahms, ‘en de mooie meisjes zijn er ook.’ 

In 1886 werd Pjotr Iljitsj Tsjaikovski benoemd tot erelid van de Sint-Petersburgse Vereniging voor Kamermuziek. Bij wijze van dank beloofde hij een werk voor de Vereniging te componeren.

In 1887 had hij besloten dat het een strijksextet zou worden, maar verder dan wat schetsen kwam hij niet. Het sextet werd pas weer opgepakt toen Tsjai­kovski in de winter en het voorjaar van 1890 in Florence aan zijn opera Pique Dame werkte.

'Ik ben akelig tevreden met mezelf' 

Tjsaikovski

De titel van het sextet, Souvenir de Florence, verwijst volgens Tsjaikovski’s broer Modest naar het langzame deel waarvan de schetsen in Florence ontstonden. Uiteindelijk werd het werk in de zomer, na Tsjaikovski’s terugkeer in Rusland, voltooid en na enige ingrijpende wijzigingen in 1892 in zijn definitieve vorm uitgegeven.

De opbouw van Souvenir de Florence

Het eerste deel heeft een sonatevorm. ‘Vurig en hartstochtelijk’, luidde Tsjaikovski’s omschrijving van het door een stijgende baslijn voortgestuwde eerste thema in mineur. Een aan het thema ontleend motiefje van drie noten bewerkstelligt de overgang naar het tweede thema, een lange lyrische melodie in majeur voor de eerste viool, gedeeltelijk geïmiteerd en rijkelijk omspeeld met toonladders door de cello.

De expositie sluit af met een door pizzicati begeleid derde thema voor de viool met een opmerkelijke ‘blue note’. Een lang aangehouden noot in de cello leidt naar de doorwerking die aanvankelijk op het derde thema voortborduurt.

In het Adagio, een lang uitgesponnen dialoog voor de eerste viool en cello, heerst Italiaanse zangerigheid. De pizzicato begeleiding suggereert een serenade met mandoline­begeleiding. De serenade wordt onderbroken door een passage die er geheel los van staat. ‘De middensectie van het Adagio moet onwaarschijnlijk zacht worden gespeeld, nauwelijks waarneembaar, zoals weerlicht op een zomerdag’, schreef Tsjaikovski aan zijn vriend Eugen Albert.

Het derde deel is een scherzo met trio. Het thema van het scherzo, gekenmerkt door een overdaad aan gerepeteerde noten, heeft het karakter van een Russische volksdans. Het trio met zijn flitsende, springerige thema zou in een ballet niet misstaan.

Ook de finale staat in het teken van de Russische volksdans. Het thema in mineur ontvouwt zich in zijn geheel boven een van begin tot eind aangehouden kwint. Een korte fuga op een nieuw motief leidt naar het tweede thema, een zwierige melodie in majeur voor de eerste viool en cello in octaven.

De plaats van de doorwerking wordt ingenomen door een zesstemmige fuga op het volksdansthema. Na de eerste drie optredens van het thema (unisono in achtereenvolgens de violen, alten en celli) beginnen de inzetten elkaar te overlappen en doet in de eerste viool het motief uit de voorafgegane korte fuga zijn intrede.

Voor Tsjaikovski zelf was deze dubbelfuga het pronkstuk van de finale. ‘Ik ben akelig tevreden met mezelf’, schreef hij aan Modest.