Concertgebouworkest viert 750 jaar Amsterdam

Dit jaar is het 750 jaar geleden dat Amsterdam stadsrechten kreeg. Het Koninklijk Concertgebouworkest draagt bij aan de feestelijkheden met een lofzang op Amsterdams reputatie als internationale vrijhaven. Eeuwenlang stond de hoofdstad in open verbinding met de rest van de wereld: als handelscentrum, als toevluchtsoord voor religieuze ballingen (onder wie de Sefardische joden en de Franse hugenoten), en als brandpunt van culturele en artistieke vernieuwing – met Jan Pieterszoon Sweelinck rond 1600 en Louis Andriessen rond 2000 als muzikale magneten. In dit programma is ook aandacht voor een andere kant van die wijde blik: dat de rijkdom van de stad grotendeels is gefundeerd op de uitbuiting van onze koloniën valt immers niet te ontkennen. 

Dit programma bevat de wereld­première van Another Day van de Grieks-Nederlandse Calliope ­Tsoupaki. Het is in opdracht van het orkest geschreven, evenals het nieuwe gedicht van Anneke Brassinga (1948), Elke dag nieuw begon. Beide vrouwen trokken in hun jonge jaren vanuit de provincie (respectievelijk het Griekse Piraeus en het Gelderse Schaarsbergen) naar de grote stad om daar hun talent tot bloei te laten komen.

De avond opent met ­Notturno van Theo Verbey, geen ‘Nachtstück’ maar een verklanking van het multiculturele trappenhuis in de Eerste Oosterparkstraat, waar de componist indertijd woonde. Een Braziliaans tango-orkest, een Amerikaanse jazzbassist en een Indiase hoboïst vormen een caleidoscopisch contrapunt, gescheiden door vloeren en plafonds, zoals de componist in zijn toelichting vermeldt. In een levendige, verfijnd geïnstrumenteerde muziek schetst Verbey een grootsteeds tafereel, variërend van een politieauto die met sirene komt aanscheuren om illegale bewoners op te pakken, muizen die in het binnenste van het pand rondscharrelen, een Italiaanse operazanger die luidruchtig ontwaakt tot tramgerinkel in de verte en de stampende beats van een houseparty verderop in de straat – dit alles sterk geabstraheerd.

Joop Stokkermans maakte naam als componist van lichte muziek: hij is de auteur van talloze liedjes voor Jasperina de Jong, Paul de Leeuw en Rob de Nijs, maar ook voor Kinderen voor Kinderen. Toch kreeg hij zijn opleiding aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag van Kees van Baaren, die bekend stond als muzikaal modernist en de geschiedenis is ingegaan als de geestelijk vader van de rebellerende Notenkrakers, onder wie componist Louis Andriessen. Van Baaren zelf was eveneens goed thuis in het jazz- en cabaretrepertoire. Guus Vleugel (1932-1998) schreef de tekst voor twee quasi-lieflijke liedjes die een kanttekening plaatsen bij het idyllische beeld van Amsterdam als centrum van flowerpower. Meisje uit de provinsie in het magies centrum verhaalt van een jonge vrouw die zich volkomen verloren voelt in de progressieve hippiecultuur; Zo tolerant gaat over een Portugese vluchteling die door de vreemdelingenpolitie wordt opgepakt en uitgezet. ‘Zó tolerant’, klinkt het cynische refrein en dan is het een kleine stap naar de conclusie die Anneke Brassinga trekt in haar beeldrijke gedicht: de vrijheid van Amsterdam bevindt zich ergens tussen de sterren, zij is een ‘luchtkasteel’.

Evenals Verbey wil Calliope Tsoupaki de pluriformiteit van Amsterdam in klank vatten. Another Day heeft volgens haar een ‘filmische kwaliteit die een rijk gelaagd verhaal verkent, variërend van fantasierijke, eloquent beschreven scènes tot een ondefinieerbaar emotioneel landschap.’ 

Calliope Tsoupaki kwam in 1988 naar Nederland om bij Louis Andriessen te studeren. Zij moest daarvoor haar oude leven in Griekenland opgeven, maar kreeg er veel voor terug: een bruisend, state-of-the-art kunstleven, inspirerende medestudenten en een leraar die haar stimuleerde haar eigen stem te vinden. Dat alles vormde de basis voor een succesvolle internationale carrière als componist van even toegankelijke als diepzinnige muziek. Van 2018 tot 2021 mocht Tsoupaki zich Componist des Vaderlands noemen.

Dit nieuwe, speciaal voor het Concertgebouworkest geschreven werk symboliseert de emotionele weg die ze aflegde. Tsoupaki: ‘Het drukt diepe gevoelens van verlies uit, maar meer nog het opwindende verlangen om het leven te omarmen en bedwelmd te worden door elk moment dat iedere dag opnieuw (‘another day’) brengt.’

In Another Day heeft Tsoupaki getracht uit te drukken wat Amsterdam voor haar betekent. ‘Haar beweeglijkheid vertaalt zich naar grote contrasten en afwisseling in dynamiek. De rijkdom aan klankkleuren van het Concertgebouworkest heb ik ingezet om de veelkleurigheid van Amsterdam te vangen. IJle, naar de hemel reikende klanken zijn verbonden met het komen naar hier, waar ik ook de modder heb leren waarderen. Amsterdam heeft iets hoopvols: zelfs in deze duistere tijden is er altijd hoop op de volgende dag.’

De Mexicaanse componist Silvestre Revueltas schreef een ode aan de oorspronkelijke bewoners van Midden-Amerika, onder wie de Azteken, die er een hoogontwikkelde cultuur op nahielden. Zij werden in de zestiende eeuw met veel geweld verdreven door de Europese kolonisten. In het opzwepende Cuauhnáhuac voor strijkorkest verwerkt Revueltas niet alleen de Mexicaanse muziek uit de precolumbiaanse tijd, maar ook de Spaanse en Afrikaanse invloeden die de ontdekkingsreizigers met zich meebrachten. Cuauhnáhuac, de naam van de hoofdstad van het gebied, is een inheems woord dat ‘dichtbij het bos’ betekent. Het werd door de Spaanse veroveraars verbasterd tot Cuernavaca (‘koeienhoorn’). De stad is sinds de negentiende eeuw door reizigers vaak beschreven als een paradijs, maar, schrijft Revueltas in zijn ironische toelichting: ‘Dit is muziek zonder toerisme.’

Het koloniale verleden van Nederland is het decor van de opera Katibu di Shon, waaruit het Concertgebouworkest een nieuw samengestelde suite speelt. Mezzo­sopraan Tania Kross nam in 2013 het initiatief tot deze lyrische opera, die is gebaseerd op de gelijknamige novelle van de Curaçaose schrijver Carel Pieter de Haseth (1950). Katibu di Shon (‘Slaaf en meester’), op muziek gezet door componist en pianist Randal Corsen, is de eerste en enige opera in het Papiaments en handelt over een historisch gegeven: de verhouding tussen Willem van Uytrecht en Louis Mercier. Als kind speelden de twee jongetjes met elkaar, eenmaal volwassen ­komen ze tegenover elkaar te staan: Van Uytrecht is eigenaar van verschillende plantages op Curaçao, terwijl Mercier deelneemt aan de grote slavenopstand van 17 augustus 1795 onder leiding van de (pas onlangs gerehabiliteerde) vrijheidsstrijder Tula.

De opera spitst zich toe op het ‘kleine’ drama dat zich tussen de twee mannen afspeelt. Beiden zijn verliefd op dezelfde vrouw, de tot slaaf gemaakte Anita – een driehoeksverhouding die uitmondt in een emotionele confrontatie. De Nederlandse Reisopera bracht op 1 juli 2013 de wereldpremière van Katibu di Shon in de Amsterdamse Stadsschouwburg ter gelegenheid van de viering van 150 jaar officiële afschaffing van de slavernij in Suriname en in Curaçao en Onderhorigheden. In datzelfde jaar ontvingen Tania Kross, Randal Corsen en Carel de Haseth de Boeli van Leeuwenprijs, een cultuurprijs die elke twee jaar op Curaçao wordt uitgereikt.

De Suite ‘Katibu di Shon’, die Randal Corsen in opdracht van het Concert­gebouworkest maakte, bevat scenes uit de oorspronkelijke opera met een focus op de rol van Anita.