Concertgebouworkest speelt wereldpremière van George Benjamin

De wonderlijke klankwereld van György Ligeti bevat variabele combinaties van strakke ritmische passages en langzaam verschuivende klankvelden. Af en toe heeft de onverbiddelijke ritmiek duidelijk de overhand, zoals in enkele etudes voor piano en in het geestige Poème symphonique voor honderd metronomen uit 1962. In andere werken overheerst juist een gevoel van traagheid, zoals in het schijnbaar statische orkestwerk Atmosphères uit 1961. Maar vaak bestaan beide categorieën naast elkaar binnen één en dezelfde compositie. In dat opzicht vat een titel als Clocks and Clouds de werkwijze van de Hongaarse componist treffend samen. Zo heet het werk voor orkest en vrouwenkoor dat Ligeti componeerde op verzoek van het festival musikprotokoll ’73 in het Oostenrijkse Graz. Hij ontleende de titel aan een essay uit 1966 van wetenschapsfilosoof Karl Popper getiteld Of Clouds and Clocks.

De precieze tempo-aanduidingen in de partituur en enkele dwingende herhalingen van ritmische patronen horen bij de ‘clocks’, terwijl de overwegend zachte dynamiek, de asynchrone en haast onmerkbare inzetten van het vrouwenkoor en de verwarrende microtonale inflecties er allemaal op wijzen dat Ligeti hier trouw blijft aan zijn voorliefde voor ‘clouds’, ‘klankwolken’.

De twaalf solistisch opererende zangeressen versmelten vaak met de instrumenten en zingen niet-bestaande lettergrepen die aan een kindertaal doen denken. In het orkest domineren de houtblazers terwijl de strijkerssectie sterk gereduceerd is.

Elke nieuwe compositie van George Benjamin is een evenement. De Engelse componist en dirigent is bepaald geen veelschrijver en heeft een patent op compacte werken waarin hij met een minimum aan noten een maximale zeggingskracht bereikt. In zijn gloednieuwe liedcyclus Dream of the Song geeft hij net als in zijn opera Written on Skin uit 2012 een hoofdrol aan countertenor Bejun Mehta. Deze zingt Hebreeuwse poezie van de elfde-eeuwse dichters Samuel HaNagid en Solomon Ibn Gabirol in Engelse vertaling van Peter Cole, terwijl een klein vrouwenkoor versregels van de Spanjaard Federico Garcia Lorca (gefusilleerd in 1936) in de originele versie brengt.

Een overeenkomst tussen deze drie dichters, aldus George Benjamin, is dat ze allen een deel van hun opleiding in de Andalusische stad Granada genoten. Alle teksten in Dream of the Song zijn terug te voeren op één bron: de Arabische dichtkunst die vanaf de negende eeuw in Andalusië bloeide. Benjamin zoekt vaker verbindingen met het verre verleden: in Written on Skin nam hij een achthonderd jaar oude legende uit Zuid-Frankrijk als uitgangspunt.

Dream of the Song bestaat uit zes delen met telkens een specifiek karakter. Benjamin omschrijft het openingsdeel The Pen als ‘energiek en vluchtig’, terwijl het tweede deel The Multiple Troubles of Man zoals te verwachten een nogal donkere uitstraling heeft. Dit sfeerverschil wordt in de solopartij weerspiegeld door een contrast tussen melismatische en flamboyante lijnen enerzijds en melancholische beschouwingen anderzijds.

In het contemplatieve derde deel laat het koor voor het eerst discreet van zich horen, terwijl de countertenor over eeuwigheid en sterfelijkheid mijmert. In het korte maar roerige vierde deel daarentegen zingt het koor fortissimo. Het vijfde deel, The Gazelle, is dromerig en smachtend, met alleen strijkers en countertenor. In het slotdeel zingen solist en koor – als het ware op duizend jaar afstand – elk een eigen tekst over hetzelfde onderwerp, de dageraad.

Bij de orkestrale begeleiding van deze liedcyclus legt Benjamin zichzelf zoals vaker flinke beperkingen op. Behalve de strijkers doen alleen twee hobo’s, vier hoorns, twee harpen en een kleine slagwerksectie van twee spelers mee.

Zangteksten

Dream of the Song 

I – The Pen (countertenor)
Naked without either cover or dress,
utterly soulless, and hollow —
from its mouth come wisdom and prudence,
and in ambush it kills like an arrow.

            Solomon Ibn Gabirol

II – The Multiple Troubles Of Man (countertenor)
The multiple troubles of man,
my brother, like slander and pain,
amaze you? Consider the heart
which holds them all
in strangeness, and doesn’t break.

            Samuel HaNagid

III – Gazing through the Night (countertenor)
Gazing through the
night and its stars,
or the grass and its bugs,

I know in my heart these swarms
are the craft of surpassing wisdom.

Think: the skies
resemble a tent,
stretched taut by loops
and hooks;

and the moon with its stars,
a shepherdess,
on a meadow
grazing her flock;

and the crescent hull in the looser clouds
looks like a ship being tossed;

a whiter cloud, a girl
in her garden
tending her shrubs;

and the dew coming down is her sister
shaking water
from her hair onto the path;
as we
settle in our lives, 

like beasts in their ample stalls —
fleeing our terror or death,
like a dove
its hawk in flight — 

though we’ll lie in the end like a plate,
hammered into dust and shards 

            Samuel HaNagid

uit ‘Casida del llanto’ (vrouwenkoor)
Pero el llanto es un perro inmenso,
el llanto es un ángel inmenso,
el llanto es un violín inmenso,
las lágrimas amordazan al viento
y no se oye otra cosa que el llanto. 

            Federico García Lorca

IV – uit ‘Gacela del amor maravilloso’ (vrouwenkoor)
Cielos y campos
anudaban cadenas en mis manos. 

Campos y cielos
azotaban las llagas de mi cuerpo.

            Federico García Lorca

V – The Gazelle (countertenor)
I’d give everything I own for that gazelle
who, rising at night to his
harp and flute,
saw a cup in my hand
and said:
‘Drink your grape blood against my lips!’
And the moon was cut like a D,
on a dark robe, written in gold. 

            Samuel HaNagid

VI – My Heart Thinks as the Sun Comes Up (countertenor)
My heart thinks as the sun comes up
that what it does is wise:
as earth borrows its light,
as pledge it takes the stars. 

            Solomon Ibn Gabirol

uit ‘Casida del Herido por el Agua’ (vrouwenkoor)
¡qué desiertos de luz iban hundiendo
los arenales de la madrugada!

            Federico García Lorca

Gedichten van Federico García Lorca: uit Diván del Tamarit
© 1940 Herederos de Federico García Lorca

 Gedichten van Solomon Ibn Gabirol en Samuel HaNagid (oorspronkelijk Hebreeuws) uit The Dream of the Poem: Hebrew Poetry from Muslim and Christian Spain, 950-1492.
Vertaald, geredigeerd en ingeleid door Peter Cole
© Princeton University Press, 2007

Voor het eerst staat een partituur van Julian Anderson op de lessenaars van het Concertgebouworkest. De Engelse componist heeft een grondige kennis van de orkestwereld. Na een residentie bij het kamerorkest Sinfonia 21 was hij van 2000 tot 2005 Composer in Association bij het City of Birmingham Symphony Orchestra (CBSO). Hij werkte ook nauw samen met The Cleveland Orchestra en het London Philharmonic Orchestra. Zijn werkenlijst vermeldt verder talrijke koorwerken en een op de mythe van Oedipus gebaseerde opera, Thebans, die vorig jaar jubelend werd ontvangen. Anderson doceert compositie aan de Guildhall School of Music and Drama in Londen.

Eden ontstond in 2005 tijdens Andersons residentie bij het CBSO. Voor dit eerbetoon aan beeldhouwer Constantin Brancusi (1876-1957) liet de componist zich inspireren door diens sculptuur De kus, waarin twee schematisch vormgegeven geliefden elkaar innig omhelzen. ‘Eden heeft een bewust heldere en doorzichtige oppervlakte’, schrijft Anderson, die al langer inspiratie put uit de eenvoud van Brancusi’s lijnenspel. De titel van dit korte orkestwerk verwijst naar de verloren onschuld die Anderson in het oeuvre van de Roemeens-Franse kunstenaar bespeurt. In de openingsmaten zetten altviool en cello solo zonder vibrato en met niet-getempereerde noten een archaïsche sfeer neer. Later wordt de klank voller, maar de aangepaste stemming van enkele instrumenten (een kwarttoon lager) blijft de klankkleur beïnvloeden. De componist verdeelt steeds de melodische lijn tussen verschillende instrumenten volgens de middeleeuwse hoketus-techniek.

Bijna negentig jaar na de eerste uitvoering maakt Sinfonietta van Leoš Janáček nog steeds indruk. Dit komt deels door de plechtige fanfare met onder meer negen trompetten waarmee het vijfdelige werk begint en eindigt. Maar ook Janáčeks gave om associaties met het traditionele orkestrepertoire te omzeilen zorgt voor een bijzondere luisterervaring. Militair aandoend patriottisme en volkse eenvoud gaan hand in hand, volgens een compositorisch patroon waarin de herhaling van pregnante motieven en filmische montage van contrasterende blokken de boventoon voeren. Marius Flothuis noemde Sinfonietta een mijlpaal, vooral op grond van de ingenieuze orkestratie.

Sinfonietta ontstond in twee fasen. Eerst schreef Janáček een fanfare voor een turnfestival in Praag, nadat hij samen met zijn jongere vriendin annex muze Kamilla Stösslová een openluchtoptreden van een militaire band in de stad Pisek had bijgewoond. Vervolgens componeerde hij nog vier delen, die inzoomen op plekken in zijn geliefde woonplaats Brno: achtereenvolgens Kasteel Spilberk, het Klooster van de Koningin, het geanimeerde straatleven en het stadhuis.

Michel Khalifa