Concertgebouworkest speelt Tsjaikovski en Weinberg

Raminta Šerkšnyte werd geboren in Kaunas, na Vilnius de tweede stad in het toen nog door de Sovjet-Unie bezette Litouwen. Ze kreeg haar eerste pianolessen van haar tante. Tijdens haar tienerjaren voltrok zich de zingende revolutie, die op 11 maart 1990 tot de onafhankelijkheid leidde. Šerkšnyte trok naar Vilnius om compositie te studeren bij Osvaldas Balakauskas.

Met De profundis, haar eerste werk voor orkest, sloot ze als 22-jarige haar conservatoriumstudie af, om vervolgens de wijde wereld in te trekken voor masterclasses bij onder anderen Louis Andriessen, Pascal Dusapin en Helmut Lachenmann. De titel van dit dramatische jeugdopus (haar eigen woorden) verwijst naar de belevingswereld van jonge mensen, waarin extreme stemmingswisselingen elkaar snel op kunnen volgen. ‘Als jongere ben je op zoek naar buitengewone, levensveranderende ervaringen en geloof je in de diepe, bijna heilige oerkracht van kunst.

Vandaar ‘vanuit de diepte’, De profundis.’ Om de euforie en de melancholie te verklanken, maakt Šerkšnyte gebruik van conventionele middelen, waaronder een volle strijkersklank, een kleine terts en een symmetrisch ritmisch figuurtje. Het enige minder traditionele geluid komt van het ‘Bartók-pizzicato’, waarbij de snaar zo hard geplukt wordt dat hij op het hout van de toets kletst.

Met deze vertrouwde klanken weet de componist een mysterieuze sfeer op te roepen. Met een imitatie van het dopplereffect wordt ruimtelijkheid gesuggereerd, korte stiltes volgen op luide akkoorden, alsof de ruimte akoestisch afgetast wordt. Naar het einde klinkt vanuit de lage strijkers een koraalachtige melodie vol melancholie. Met deze muziek nam Šerkšnyte al snel belangrijke ambassadeurs voor zich in; zo noemde Gidon Kremer het werk ‘een visitekaartje voor de Baltische muziek’. Mirga Grazinyte-Tyla voelt een zeer persoonlijke band met de poëtische en mysterieuze muziek van haar landgenoot, een stijl die ze gevat omschreef als ‘Ramintacism’.

In 1886, ruim tien jaar na de ­première in Boston, begon ­Tsjaikovski’s Eerste pianoconcert aan een zegetocht in Nederland. Franz Mannstädt soleerde bij zijn eigen Berlijnse orkest in het Kurhaus te Scheveningen en had de dirigeerstok voor de gelegenheid overgedragen aan tweede kapelmeester Bernhard Breuer. Volgens de recensent ‘vloeide het werk over van moeilijkheden’; vermoedelijk had de directie van het Kurhaus daarom ook de verstandige maatregel genomen om te verbieden dat kelners aan tafel bedienden tijdens het soloconcert.

Mannstädt werd enthousiast toegejuicht, ontving een lauwerkrans en zou het meesterwerk nog verschillende malen in Scheveningen uitvoeren. In Amsterdam klonk het pianoconcert voor het eerst in 1899, onder de baton van Willem Mengelberg, met Frederic Lamond als solist. Sindsdien stond de muziek meer dan honderd keer op de lessenaars, met illustere solisten als Vladimir Horowitz, Arthur Rubinstein en Youri Egorov.

Het Eerste pianoconcert werd echter in de intieme kring van Tsjaikovski in eerste instantie met veel minder enthousiasme ontvangen. Niet voor niets vond de première ver van huis plaats. Drie dagen na de voltooiing speelde de componist het door voor de grote pianist Nikolai Rubinstein, tevens directeur van het conservatorium waar Tsjaikovski lesgaf. De componist speelde het eerste deel, Rubinstein zweeg.

De feedback op pianistische aspecten waar hij behoefte aan had bleef uit. Tsjaikovski speelde het hele concert uit, Rubinstein zweeg nog altijd. Uiteindelijk brak de pianist los met vernietigende kritiek: het concert was waardeloos, zou helemaal opnieuw geschreven moeten worden. Boos en beledigd trok Tsjaikovski zich terug. Hij weigerde ook maar een noot te veranderen en zo was het niet Rubinstein in Moskou die het werk in première bracht, maar Hans von Bülow in Boston. Daar was het publiek zo enthousiast, dat de finale herhaald moest worden. In Moskou klonk het ruim een maand later alsnog, met Sergej Tanejev aan de piano en op de bok… Nikolai Rubinstein, die inmiddels van gedachten veranderd was.

Mieczysław Weinberg had al het nodige meegemaakt toen hij in 1943 vanuit Tasjkent een compositie naar Dmitri Sjostakovitsj in Moskou opstuurde. Hij groeide op in Warschau, in het reizende joodse theater van zijn vader, en moest als conservatoriumstudent voor de nazi’s vluchten. Via Minsk belandde hij in Tasjkent. Sjostakovitsj was enthousiast over Weinbergs muziek en regelde dat zijn jonge collega zich in Moskou kon vestigen. Daar werden de twee vrienden voor het leven.

Zodra de noten droog waren, speelden ze elkaar hun nieuwe muziek voor. De wederzijdse invloed hoor je duidelijk terug in de Derde symfonie. Toen het Sovjet-regime dicteerde dat componisten moesten bijdragen aan de opbouw van de arbeidersrepubliek door opgewekte muziek voor het volk te schrijven – liefst gebaseerd op traditionele volksmuziek – kon Weinberg moeiteloos putten uit de joodse, Poolse en ­Moldavische volksmuziek uit zijn jeugd. Maar terwijl de Componistenbond in vergadering bijeen was om kennis te nemen van de nieuwste decreten, werd zijn joodse schoonvader in opdracht van Stalin vermoord. De nazi’s waren verslagen, maar het antisemitisme was dat allerminst.

Weinberg kreeg vanaf dat moment ‘beveiliging’ en werd overal gevolgd door twee mannen die voortdurend aantekeningen maakten. In deze angstige en verwarrende perio­de kreeg hij geen staatsopdrachten en verdiende hij de kost met muziek voor theater, tekenfilms, radio en circus. Zijn eigen muziek componeerde hij in de luwte. In de Derde symfonie klinken een Witrussisch volksliedje over de maan en een Poolse mazurka-achtige melodie. Hij schreef de gevraagde toegankelijke muziek voor het volk, maar nooit in een rechte, opgewekte lijn naar het einde. Onder de pastorale melodie in de opening klinken rusteloze strijkers, het deel eindigt in een vervreemdend coda.

Het vrolijke tweede deel ontwikkelt zich op een circusachtige manier, gevolgd door een intens Adagio waarin de luisteraar heen en weer geslingerd wordt tussen berusting en opstandigheid. Het sterk ritmische laatste deel verkleurt van angstaanjagend naar lieflijk dansend en weer terug. Bijna was de symfonie in 1950 in première gegaan, totdat de componist bij de repetities enkele ‘fouten’ ontdekte en zijn werk terugtrok.

De première zou pas tien jaar later plaatsvinden.
In een interview met Preludium in mei 2019, toen ze in Het Concertgebouw te gast was met het City of Birmingham Sym­phony Orchestra, blikte dirigent Mirga Grazinyte-Tyla vooruit op dit werk: ‘Die symfonie is licht en vol geluk. Ik kan wel zeggen dat de ontdekking van Weinberg een liefde voor het leven is.’