Concertgebouworkest speelt Tsjaikovski en Rachmaninoff

Tekst: Olga de Kort

Het trieste verhaal van twee jonge geliefden in het veertiende-eeuwse Verona inspireerde componisten tot ruim vijfentwintig opera’s en niet minder dan vijf orkestwerken. Ook Pjotr Iljitsj Tsjaikovski raakte onder de indruk van de noodlottige liefde van Romeo en Julia en stortte zich in 1869 vol overgave op het componeren van een programmatische ouverture.

Dit werk bood hem de nodige afleiding na het onverwachte huwelijk van zijn toenmalige verloofde, de Belgische zangeres Désirée Artôt, met een Spaanse bariton. Hoewel het publiek en de collega-musici de Ouverture met veel enthousiasme begroetten, bleef de componist eindeloos schaven. Pas elf jaar en drie versies later was Tsjaikovski enigszins tevreden.

De vernieuwde orkestratie zorgde ervoor dat de Ouverture onmiddellijk tot een van de mooiste composities in het Russische orkestrepertoire werd gerekend. Muziekcritici Hermann Laroche, Vladimir Stasov en componist Nikolaj Rimski-Korsa­kov wedijverden met elkaar in het vinden van superlatieven om al deze, volgens Laroche, ‘onweerstaanbare en fascinerende melodieën’ van Tsjaikovski te beschrijven. Stasov bestempelde de Ouverture als een poëtisch, gepassioneerd en ‘eindeloos elegant’ stuk.

Geïnspireerd door het succes, maakte Tsjai­kovski meteen de eerste schetsen voor een Romeo en Julia-opera. Maar nieuwe projecten en nieuwe dromen dreven hem steeds verder weg van dit ‘oude en eeuwig nieuwe’ verhaal.

Onaardse vrede, rust en stilte, zoals alleen in de natuur te vinden zijn, dat zijn de droombeelden die Serge Rachmaninoff in het gedicht van Glafira Galina (1873–1942) terugvond.

In zijn romance Zdes Khorosho, ‘Het is hier mooi’, is geen spoor te vinden van shakespeariaans drama. De wereldse stormen lijken geen invloed te hebben op de eeuwige stilte en schoonheid van het vergezicht.

De afwezigheid van mensen speelt ongetwijfeld ook een rol. In plaats van twijfels en pessimisme van het fin de siècle bezingt de romance de eenwording met de natuur en de vredige contemplatie.

De romance is een van de twaalf liederen (oorspronkelijk met pianobegeleiding) van een cyclus over zeldzame momenten van geluk. Met de opbrengst van de romances was de net getrouwde Rachmaninoff van plan om op huwelijksreis te gaan.

Voor Tsjaikovski zouden zijn dromen pas uitkomen als hij het als operacomponist zou hebben gemaakt. Bijzonder kritisch als hij was over zijn eerste composities, beschouwde Tsjaikovski de vier opera’s uit 1868-1874 als weinig geslaagde probeersels. De eerste twee overleefden zijn kritische aanvallen dan ook niet. Slechts de vijfde opera, Jevgeni Onjegin, voldeed aan de maatstaven van de componist en bracht hem bovendien het langverwachte succes.

Uit de vele verhaallijnen en gebeurtenissen die de beroemde ‘roman in verzen’ van Aleksandr Poesjkin rijk is, heeft Tsjaikovski slechts enkele lyrische thema’s rondom het gevoelsleven van de hoofdpersonages Tatjana en Onjegin gekozen.

Het tweede tafereel van het eerste bedrijf van zijn ‘roman in muziek’ is gewijd aan de verliefde Tatjana, een verlegen en dromerig meisje, verzot op lezen en de natuur. In haar brief aan de koele scepticus Onjegin opent ze haar gekwelde hart en legt haar lot in zijn handen. Ze weet het zeker: haar hele leven was een voorbereiding op de ontmoeting met deze ‘noodlottige verleider’.

Tsjaikovski’s muzikale intonaties zijn even hartstochtelijk als Tatjana’s brief, en doordrenkt met ‘het magische gif van het verlangen’. Vervuld van angst en schaamte stuurt de naïeve en onervaren Tatjana haar brief aan Onjegin, volledig vertrouwend op zijn eergevoel, onwetend van de vernederende koude douche die de raadselachtige buurman voor haar in petto heeft.

Voor Rachmaninoff waren het geen dromen maar herinneringen aan voorbijgevlogen jaren die hij aan de partituur van zijn laatste orkestwerk toevertrouwde. Hij liet geen dagboeken of memoires na, zijn muziek was volgens hem al veelzeggend genoeg en onthulde alles wat wij over hem zouden moeten weten. Met de Symfonische dansen wierp Rachmaninoff een laatste blik op zijn jeugd en bladerde door de pagina’s van zijn leven.

Zijn oorspronkelijke idee om de drie delen titels te geven als ‘Ochtend’, ‘Middag’ en ‘Avond’ vond hij uiteindelijk veel te persoonlijk. In plaats daarvan vulde de componist de dansen met citaten uit zijn werken, waaronder de roemruchte Eerste symfonie. Hij liet als het ware alles nog een keer voorbijkomen in een onstuitbare draaikolk van melodieën uit een leven dat onverbiddelijk zijn einde naderde.

De klanken van zijn geliefde Dies irae-motief in de derde dans vormen de laatste halte in het levensverhaal. Ze zijn niet alleen zijn eigen afscheid van alle dromen en herinneringen, maar ook zijn muzikale afscheid dat de 67-jarige Rachmaninoff met deze laatste compositie nam van de wereld.

De componist droeg zijn Symfonische dansen op aan The Philadelphia Orchestra en zijn dirigent Eugene Ormandy. Maar nog voordat hij de eerste pagina aan Ormandy stuurde, liet Rachmaninoff zijn werk aan de choreograaf Michail Fokine zien in de hoop op een balletvoorstelling. Hoewel deze enthousiast reageerde, ging het project niet door. Evenmin als de plannen van de componist om het orkest bij de grammofoonopname van dit werk zelf te dirigeren.

Rachmaninoff voelde zich al veel te zwak en vermoeid; hij moest ervan afzien om zijn overbelaste armen te besparen. Met een bittere glimlach noemde Rachmaninoff de Dansen zijn allerlaatste ‘vuurvonk’.