Concertgebouworkest speelt Stravinsky's Sacre du printemps

Kelly-Marie Murphy werd geboren op de NAVO-basis op Sardinië en groeide op binnen verschillende legerbases in Canada. Haar compositiestudie begon ze aan de University of Calgary, waarna ze in Engeland aan de University of Leeds bij Philip Wilby studeerde en haar Ph.D. behaalde. Ze woonde vele jaren in Washington D.C., maar werkt de laatste jaren als freelance componist vanuit Ottawa. In Canada is Kelly-­Marie Murphy inmiddels een bekende naam; ze schreef onder meer werken voor de symfonieorkesten van Winnipeg en Vancouver, The Gryphon T­rio, celliste Shauna Rolston en het Afiara String Quartet. 

Curiosity, Genius, and the Search for Petula Clark ontstond in opdracht van het Toronto Symphony Orchestra, dat in september 2017 de wereld­première verzorgde onder leiding van Peter Oundjian. Met deze compositieopdracht vierde het orkest de 85ste verjaardag van de Canadese pianolegende Glenn Gould (1932-1982) en het 70-jarig jubileum van Goulds eerste optreden als solist bij het orkest van zijn geboortestad Toronto. Glenn Gould had ‘een verbijsterend intellect en was geïnteresseerd in alles’, aldus Murphy, die zich in haar orkestwerk vooral liet inspireren door de grenzeloze nieuwsgierigheid van de pianist. ‘Hij maakte een fascinerende serie radiodocumentaires, waarvan de eerste The Search for Petula Clark heette. Glenn was geïntrigeerd door het volgen van radiostations tijdens een lange autorit naar Noord-Ontario. Met bepaalde tussenpozen hoorde hij Petula Clarks hit Who Am I? Puzzelliefhebber Gould wilde de afstanden tussen relais­stations – die het radiosignaal doorgeven – doorgronden én leerde en passant het lie­dje door en door kennen. ‘Hij spreekt over het popnummer met dezelfde focus, aandacht en intelligentie als hij over Bach spreekt’, aldus Murphy. In haar gedreven, energieke orkestwerk is een belangrijke rol weggelegd voor het slagwerk. Radiosignalen, Hollywood- en bigband-klanken, melodiefragmen­ten uit Who Am I?, alles wordt met elkaar verweven in de muziek die geleidelijk het karakter krijgt van filmmuziek bij een achtervolgingsscène. Wie Clarks lie­dje kent, verbindt Goulds obsessieve zoektocht met de tekst ‘I’m chasing rainbows in the rain’.

Samy Moussa werd geboren in Montréal, waar hij compositie studeerde bij José Evangelista. Hij vervolgde zijn studie aan de Hochschule für Musik und Theater in München bij Matthias Pintscher en Pascal Dusapin en volgde directie­masterclasses bij Pierre Boulez en Peter Eötvös. Moussa’s muziek staat op het repertoire van orkesten als het London Symphony Orchestra en de Los Angeles Philharmonic en hij ontving opdrachten van de Wiener Philharmoniker en het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks. In 2022 gaf Jörgen van Rijen, solotrombonist in het Concertgebouworkest, met het Orchestre National de Lyon de wereldpremière van Moussa’s tromboneconcert Yericho. Vanaf 9 maart klinkt muziek van Moussa en Stravinsky in de nieuwe dansproductie Jocasta’s Line van Wayne McGregor op het Amsterdamse Opera Forward Festival.

Waarom schrijft een componist tegenwoordig nog een symfonie? Is zo’n oud genre nog wel van deze tijd? Ter gelegenheid van de Europese première van zijn Tweede symfonie tijdens de BBC ­Proms van 2023 zei Samy Moussa er dit over: ‘De symfonie is de wens van de componist om universeel te zijn.’ Het ego van de componist doet er niet toe, het gaat om de traditie. De symfonische vorm geeft hem de mogelijkheid deel te nemen aan een belangrijk cultureel continuüm. ‘Je bent slechts een deel van iets, een heel klein deel.’ 

Een heel klein deel zijn van iets groots en historisch, van oncontroleerbare processen en onvermijdelijke ontwikkelingen, dat is ook wat Moussa’s Tweede symfonie bij de luisteraar oproept. De muziek zet traditionele klassiek-­romantische elementen op grootse en meeslepende wijze in een hedendaags licht. Eenvoudige toonladders en drieklanken zijn de bouwstenen van een filmisch werk met grote contrasten, breed uitwaaierende akkoorden, traag verschuivende klankblokken en ostinatoritmes.

Le sacre du printemps beleefde zijn première tijdens een rumoerige avond in Parijs, op 29 mei 1913. In zekere zin was dit het moment – niet toevallig aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog – dat de Romantiek definitief ten grave werd gedragen. Het muzikale modernisme was twintig jaar eerder in dezelfde stad aangekondigd door Claude Debussy, wiens muziek op een verleidelijke manier vernieuwend was, en toch helemaal van zijn tijd. Een grotere schok veroorzaakte de jonge Rus Igor Stravinsky, die de aandacht al op zich had gevestigd met twee kleurrijke werken voor het vermaarde, in Parijs gevestigde balletgezelschap Les Ballets Russes: De vuurvogel (1909) en Petroesjka (1911). 

Dat het derde ballet, Le sacre du printemps, andere koek beloofde, gonsde al dagen voor de première door de stad. Maar dat de première-avond in het Théâtre des Champs-Élysées rellerig verliep, had vooral te maken met wat men zág. Alleen al het onderwerp was schandalig: een aantal primitieve heidense rituelen waarmee de komst van de lente wordt gevierd, waarbij als offer een jong meisje wordt uitgekozen dat zich dood danst. De zakkige kostuums, de hoekige houdingen en bewegingen van de dansers, het stampvoeten – het was allesbehalve sprookjesachtig, eerder barbaars.

Stravinsky’s muziek was al even innovatief als de choreografie van Vaslav Nijinsky. Ze ontwaakt met de sfeervolle, hese melodie die een zonsopgang verklankt – gespeeld op fagot in een extreem hoog register. Geleidelijk stapelen melodiefragmenten en ostinato’s (ritmisch herhaalde begeleidingsfiguren) zich op tot een kakofonie – een ‘zwerm lentefluiten’ volgens Stravinsky. Als die stilvalt klinkt er een dreigend ostinato: de aankondiging van een ware klankrevolutie, het deel ‘Les augures printaniers’, waarin de strijkers minutenlang een zeer atonaal staccato-­akkoord herhalen (een combinatie van drieklanken op E en F) dat het effect heeft van een slagwerkklank. Door de onregelmatige, onvoorspelbare accenten worden zowel de dansers als de luisteraars voortdurend op het verkeerde been gezet. Later mengt Stravinsky weer woeste ritmes en melodieën dooreen, afgewisseld met dreigende en lieflijke melodieën. Van thematische ontwikkeling in klassieke zin lijkt geen sprake; de vorm doet eerder denken aan moderne filmmontage, met passages die bruut worden afgekapt en schijnbaar willekeurig overgaan in andere passages. Een ­collage-achtige manier van componeren die van grote invloed zou zijn op de gehele twintigste-eeuwse muziek. Maar weinigen beheersen haar zo goed als Stravinsky.

Al na de eerste maten klonk er honend gelach uit het publiek. Het rumoer zwol aan en overstemde al gauw de muziek. Vanuit de coulissen probeerde Nijinsky de dansers bij te staan door hardop de lastige ritmes mee te tellen. Uiteindelijk werden allerlei objecten naar het podium gegooid, ‘maar we bleven doorspelen’, aldus dirigent Pierre Monteux.
Hij geloofde sterk in deze muziek en dirigeerde haar jarenlang veelvuldig in andere zalen. Zonder rellen, met succes. Want Le sacre du printemps is niet alleen baanbrekend, met zijn volksmelodieën en onweerstaanbare ritmes is het een tijdloos muziekstuk dat nog altijd even vitaal en aantrekkelijk klinkt als 111 jaar geleden.  

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was de Nederlandse première op 12 oktober 1924 onder leiding van Pierre ­Monteux. Op 28 februari 1926 leidde Igor Stravinsky zelf zijn ‘Sacre’ bij het Concertgebouworkest, het was de eerste keer dat de componist het werk in het openbaar dirigeerde. De meest recente uitvoering was op 11 januari 2020 onder Jaap van Zweden.