Concertgebouworkest speelt Sjostakovitsj’ Symfonie nr. 7

De dirigent Jevgeni Mravinski vergeleek Dmitri Sjostakovitsj heel treffend met ‘een kroniekschrijver van zijn tijd’. In de muziek van Sjostakovitsj hoort de aandachtige luisteraar inderdaad het enthousiasme van de eerste sovjetjaren na de revolutie van 1917, de tragische echo’s van politieke repressies en ‘zuiveringen’ van de jaren dertig, het verdriet en de veerkracht van het volk in de oorlogsjaren, de hoop op de vernieuwingen en de politieke ‘dooi’ na de dood van Stalin in de naoorlogse jaren vijftig en de bittere ontgoocheling van de jaren zestig en zeventig. De muzikale ‘oorgetuigenissen’ van Dmitri Sjostakovitsj vormen als het ware een omvangrijke kroniek van meer dan zestig jaar sovjetgeschiedenis zoals de componist die zag en beleefde.

De Zevende symfonie is in dat opzicht geen uitzondering. Ze wordt gezien als een directe reactie van Sjostakovitsj op de gebeurtenissen van de eerste maanden van de Grote Vaderlandse Oorlog van 1941-1945. Het nieuws over het begin van de oorlog op 22 juni 1941 kwam midden in een tentamenperiode op het Conservatorium van Leningrad waar Sjostakovitsj de voorzitter van de examencommissie was. Na enkele mislukte pogingen om als vrijwilliger het leger in te gaan, sloot de 45-jarige componist zich uiteindelijk aan bij de volksmilitie en de vrijwillige brandweer. Tussen examens en lessen door patrouilleerde hij op het dak van het conservatorium, draaide nachtdiensten, inspecteerde zolders, bluste branden en ontplofte bommen en hielp mee bij het aanleggen van antitank-­versperringen en verdedigingslinies in en ron­dom Leningrad. Bovendien zorgde hij als hoofd van de muziek­afdeling voor de programmering van het Theater van de Volksmilitie en werkte mee aan het samenstellen van concertprogramma’s voor het leger.

De legendarische uitvoering van Sjostakovitsj’ Zevende symfonie in Leningrad op 9 augustus 1942

Sjostakovitsj werkte aan de Zevende symfonie gedurende zes maanden, van juli tot december 1941. Zijn oorspronkelijke idee was een vocaal-symfonische compositie op een eigen tekst. Hij zag echter vrij snel in dat zijn gedachten veel beter tot klinken kwamen in muzikale vorm dan in poëtische. In een brief aan de componist Vissarion Sjebalin bekende Sjostakovitsj dat hij met ‘een duivelse snelheid’ componeerde en het liefst met zo weinig mogelijk onderbrekingen. De nieuwe symfonie ontstond in een staat van ‘creatieve euforie’. De eerste twee delen kwamen gereed binnen twee maanden, het derde volgde op 29 september, slechts één dag voor het vertrek van Sjostakovitsj en zijn gezin naar Moskou en hun uiteindelijke evacuatieadres in Koejbysjev. Op 27 december was de symfonie klaar. De componist droeg zijn nieuwe werk op aan de vanaf 8 september 1941 omsingelde stad Leningrad.  

Na een korte repetitieperiode werd de Zevende symfonie op 5 maart 1942 gespeeld door het inmiddels ook naar Koejbysjev geëvacueerde orkest van het Bolsjojtheater. De première onder leiding van Samoeil Samosoed werd via de radio live uitgezonden zowel in de Sovjet-Unie als in het buitenland. Drie weken later klonk de symfonie al live in Moskou. Hoewel er tijdens de uitvoering steeds luchtsirenes afgingen, verliet niemand de zaal. In juni en juli volgden de premières in Engeland en de Verenigde Staten door respectievelijk het London Symphony Orchestra onder leiding van Henry Wood en het NBC Symphony Orchestra onder leiding van Arturo Toscanini. 

Op 9 augustus 1942 werd de ­Zevende symfonie in het toen al 355 dagen belegerde Leningrad gespeeld. De uitvoering door het Leningrad Radio Orkest onder leiding van Karl Eliasberg werd uitgezonden via de radio en via openbare luidsprekers op straat. Dit legendarische concert in de Leningrad Filharmonie leidde tot een golf van patriottisch enthousiasme in het hele land. De sovjetautoriteiten beseften heel goed dat de nieuwe symfonie niet alleen artistieke kwaliteiten maar ook grote politieke betekenis had. Vanaf de eerste uitvoering staat de Zevende symfonie te boek als symbool van het vertrouwen in de kracht van het volk, van de strijd tussen leven en dood. 

Het openingsdeel is, zoals vaker bij Sjostakovitsj, rijk aan melodische thema’s en thematische ontwikkelingen. Maar ook qua omvang is dit deel het meest gewichtig en groots. Hier verenigt de componist vredige ’vooroorlogse’ klankbeelden met een beroemd geworden ‘invasie’-mars. Na deze dramatische, met zijn dwingende ritme allesoverheersende mars, klinkt het tweede deel als een verademing. Het lyrische intermezzo krijgt zijn vervolg in het orkestrale koraal van het derde deel. Het gevoel van vrede en schoonheid van het leven dat zo wreed afgebroken werd in het eerste deel, keert opnieuw terug. De finale van de symfonie is somber, tragisch en streng, maar optimistische noten geven weer hoop en energie. Tijdens de uitvoering in het belegerde Leningrad rees het voltallige publiek, naarmate de finale aan kracht en optimisme won, overeind. De uitgehongerde mensen steunden op elkaar en putten nieuwe kracht uit de muziek van Dmitri Sjostakovitsj, die met zijn Zevende symfonie een nieuwe pagina in de kroniek van zijn tijd – én van de muziekgeschiedenis – schreef.