Concertgebouworkest speelt Saint-Saëns’ ‘Orgelsymfonie’

Het begin van de twintigste eeuw werd gekenmerkt door grenzeloos optimisme en vooruitgangsdenken. Vooral in Parijs had dat zijn weerslag op de muziek: sinds de Wereldtentoonstelling van 1889 Europese componisten had blootgesteld aan muziek uit vele windstreken, en met name Claude Debussy had geïnspireerd tot compleet nieuwe klankwerelden, volgden de muzikale ontwikkelingen elkaar snel op. Parijs werd het bruisende centrum van nieuwe Europese muziek. Het is uiterst tragisch dat een van de meest getalenteerde jonge componisten in die opwindende tijd, Lili Boulanger, van jongs af aan een zodanig zwakke gezondheid had dat ze nooit een vooraanstaande rol heeft kunnen spelen.

In 1913 maakte ze nog wel naam door als eerste vrouw de prestigieuze Prix de Rome te winnen en in de luttele jaren die haar nog gegeven waren werd haar werk veel geprezen, maar tegen de tijd dat haar oudere zus Nadia zich ontpopte tot een belangrijke compositiedocent, was Lili al gestorven en vergeten. Luttele weken voor haar dood schreef ze D’un matin de printemps, een kort orkestwerk als een sprankelend glas bronwater. De luchtige, springerige klank van strijkers en houtblazers roept de belofte op van een nieuwe lente.

Die verhult ternauwernood een duisterder ondertoon in het koper en slagwerk. In een dromerig zoekend middengedeelte reist de hoofdmelodie langs onder meer hobo, fagot, fluit en trompet. De muziek leidt onvermijdelijk tot de terugkeer van het optimistische begin, nu stevig neergezet door het hele orkest.

De eerste – en tot nu toe enige – uitvoering door het Concert­gebouworkest was tijdens Opening Night op de Dam in Amsterdam op 10 september 2021 onder leiding van Daniel Harding.

Komend jaar herdenken we dat Frank Martin overleed, de Zwitserse componist die jarenlang in Nederland woonde en werkte – eerst tien jaar in Amsterdam, daarna tot zijn dood in Naarden. Het Concertgebouworkest heeft van Martin een zestiental werken op het repertoire staan. De Sechs Monologe aus Jedermann klinken vandaag voor het eerst sinds 1987. 

Martin, zoon van een calvinistische dominee, werd al van jongs af aangetrokken door de middeleeuwse religieuze mysteriespelen. Zijn voorliefde voor allegorische stukken in oude talen deelde hij met Hugo von Hofmannsthal, die begin twintigste eeuw het Engelse stuk The Summoning of Everyman (1509) had bewerkt. In deze morality play over hebzucht, schuld en verlossing (hoogstwaarschijnlijk gebaseerd op het vijftiende-eeuws Middelnederlandse Elckerlyc) wordt de schatrijke en narcistische jonge Everyman, in het Duits Jedermann, door God ter verantwoording geroepen. Te midden van een overvloedig banket haalt de dood hem in. Zijn vrienden en familie verlaten hem. Het enige dat hij op zijn reis naar het hiernamaals kan meenemen is zijn schatkist, maar niet lang daarna ontstijgt daaruit de geest van de geldgod Mammon, die zijn enorme macht over Jedermann demonstreert. Pas als Jedermann tot de ontdekking komt waarom Christus aan het kruis is gestorven, ontkomt hij aan de greep van de duivel. 

Martin maakte in 1920 met het ­theaterstuk kennis tijdens de Salzburger Festspiele. Toen de bariton Max Christmann hem om een werk voor zangstem en piano vroeg, koos de componist daarvoor een aantal monologen uit Hofmannsthals Jedermann. Het toneelstuk, dat Martin aanvankelijk tot een opera had willen verwerken, wordt in de zes monologen als het ware gecondenseerd tot zijn moralistische essentie. Op 5 augustus 1944 zong Christmann de première in het Zwitserse Gstaad met de componist aan de piano, op 9 september 1949 werd in Venetië de orkestversie ten doop gehouden.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 7 juni 1962 met Dietrich Fischer-Dieskau en werd gedirigeerd door Eugen Jochum. De laatste uitvoering was op 27 februari 1987 onder Charles Dutoit en met U­do Reinemann.

Camille Saint-Saëns verbijsterde als elfjarig pianowonder het publiek in de Parijse Salle Pleyel en ontwikkelde zich razendsnel als componist. De jongeman koesterde ook belangstelling voor sterrenkunde en biologie, publiceerde archeologische verhandelingen over onder meer fresco’s in Pompeï, en schreef gedichten en toneelstukken. Op zijn reizen verzamelde hij informatie over diverse volkeren en culturen. Maar van muziek maakte Saint-Saëns zijn vak, en wel met zoveel overtuiging dat Franz Liszt opmerkte: ‘Het is denkbaar net zo zeer musicus te zijn als Saint-Saëns, maar het méér te zijn dan hij – dat is onmogelijk!’ Op zijn 23ste was Saint-Saëns uitgegroeid tot een van de meest invloedrijke figuren in de Parijse muziek, met een post als organist in de Madeleinekerk. Ook als componist was hij veelzijdig, maar omdat hij de vroege Romantiek nooit van zich af kon schudden, kreeg hij gaandeweg steeds meer de reputatie van een verstokte conservatieveling. 

De Derde symfonie ontstond tijdens een van zijn vele concerttournees in het buitenland. De Philharmonic Society of London (nu de Royal Philharmonic Society) vroeg de beroemde componist om een symfonie, waarvoor hij een schamele dertig pond ontving, wat nu gelijk zou staan aan ongeveer drieduizend euro. Een prestigieuze Londense première vond Saint-Saëns blijkbaar voldoende beloning. Hij leidde zelf de première in de grote St James Hall. Toen twee maanden later zijn vriend Franz Liszt stierf, droeg Saint-Saëns de symfonie aan hem op.

Saint-Saëns mocht dan over het algemeen geen vernieuwer zijn, zowel vormtechnisch als qua bezetting is de Derde symfonie een unicum. De eerste twee delen, een Allegro moderato met een langzame introductie en een Adagio, zijn aaneengesmeed tot een geheel, waarin aan het eind het orgel meeklinkt. Het derde deel is weinig meer dan een voorbereiding op het slotdeel, waar de compositie haar bijnaam ‘Orgelsymfonie’ aan te danken heeft. Het bekende hoofdthema is eerst zachtjes te horen in de strijkers, met elegante arpeggio’s van de piano op de achtergrond. Vervolgens ontwikkelt het zich al snel tot een ware overwinningsmars, compleet met koperblazers, slagwerk en het rijk resonerende orgel. Het orgel en de piano worden niet als solo-instrument behandeld, maar vermengen zich met het orkest tot een majestueuze totaalklank die nog niet eerder was voorgekomen in een symfonie. 

Het werd een van de eerste alom geprezen symfonieën van een Franse componist. Saint-Saëns was er terecht trots op: ‘Ik heb hierin alles gegeven wat ik te geven had, en zal nooit meer zoiets kunnen bereiken.’ Inderdaad zou de Derde zijn laatste symfonie blijven.
Het hoofdthema van het slotdeel kreeg in 1977 een nieuw leven met de reggaehit If I Had Words van Scott Fitzgerald en Yvonne Keeley, in 1995 omgewerkt tot een slaapliedje voor een ziek varken in de film Babe.

Willem Kes leidde de eerste uitvoering op 4 december 1889, Fa­bio Luisi de laatste op 18 mei 2014.