Concertgebouworkest speelt Rachmaninoff, Sibelius en Clyne

Anna Clyne werd geboren in Londen en studeerde aan de Universiteit van Edinburgh, waarna ze naar de Verenigde Staten emigreerde om verder te studeren aan de Manhattan School of Music. Ze componeert orkestwerken (veelal soloconcerten), kamermuziek en elektro­akoestische muziek. Clyne was composer in residence van het Helsinki Filharmonisch Orkest, het BBC Philharmonic Orchestra en de symfonieorkesten van onder meer Chicago en Baltimore. In 2015 werd haar concert voor twee violen Prince of Clouds genomineerd voor een Grammy; werken van Clyne openden onder meer het Edinburgh International Festival en The Last Night of the Proms, en Within Her Arms sierde de openingsceremonie van het World Economic Forum in 2019 in Davos.

De steeds terug­kerende elementen gaan we herkennen als goede vrienden, zoals we ook in koortsdromen steeds in cirkels ronddenken

In januari 2023 gaf het Concertgebouworkest onder leiding van Jaap van Zweden de wereldpremière van haar vijfdelige klarinetconcert Weathered, geschreven voor het orkest en Martin Fröst. Fractured Time is een korter werk, en Clyne’s toelichting is van een toepasselijke beknoptheid: ‘­Fractured Time explores the experience of time in states of fever, lucidity and ­anxiety during its brief and turbulent six minutes.’ 

Koortsachtige muziek dus, dat klopt, maar zeker niet zonder momenten van rust. Uit de schijnbare chaos van het explosieve begin maken zich elementen los die steeds in een ander licht terugkeren: een slangachtig slingerende melodie (aanvankelijk in de fluit), nerveus gehamerde piano­akkoorden, een langzamere, walsachtige melodie en golvende piano-arpeggio’s die de boel tot bedaren willen brengen. In snel tempo doen we een aantal sterk contrasterende scènes aan. Zo roept een sleazy trombone met jazzy strijkers­akkoorden een louche nachtclubsfeer op, abrupt onderbroken door een soort filmische achtervolgingsmuziek. Het ritme verandert voortdurend. Ondanks die fragmentarische structuur wordt de luisteraar aan de hand meegenomen: de steeds terugkerende elementen gaan we herkennen als goede vrienden, zoals we ook in koortsdromen steeds in cirkels ronddenken.

De mythische status van Serge Rachmaninoffs Derde pianoconcert ontwikkelde zich pas zo’n twintig jaar nadat het was gecomponeerd. Van de componist hoefde het aanvankelijk ook niet zo: hij schreef het concert voor zijn eerste tournee in de Verenigde Staten. Bijna drie maanden lang zou hij daar vrijwel dagelijks concerten geven als pianist en dirigent, terwijl hij liever tijd doorbracht met zijn vrouw en jonge kinderen op zijn landgoed in Rusland. Het contract was echter al getekend en een groot pluspunt van zo’n tournee was dat Rachmaninoff, een groot autoliefhebber, in de Verenigde Staten de nieuwste auto’s kon spotten. 

Rachmaninoff componeerde zijn Derde pianoconcert zonder zijn familie daarvan op de hoogte te brengen en hij heeft er ook maar weinig over geschreven. Het compositieproces is daarom wat in nevelen gehuld, maar in de herfst van 1909 was de partituur in ieder geval voltooid. Ook is duidelijk dat Rachmaninoff in tijdnood zat, want nog voordat hij het concert helemaal had ingestudeerd stak hij de Atlantische Oceaan al over. Aan boord van het schip had hij een los klavier bij zich om, zonder geluid, verder te kunnen studeren. De reacties na de première door de New York Symphony Society onder leiding van Walter Damrosch en met de componist zelf als solist waren gemengd: pianist Józef Hofmann, aan wie het concert nota bene was opgedragen, vreesde waarschijnlijk de uitzonderlijke moeilijkheidsgraad en zei dat het concert niets voor hem was. 

Pas toen Vladimir Horowitz Rachmaninoffs Derde pianoconcert rond 1930 ging uitvoeren, kreeg het steeds meer aandacht. De volgende generatie pianisten, onder wie Emil Gilels, haakte aan en uiteindelijk zou ‘Rach 3’ hét concert uit het pianorepertoire worden. 

Alleen al de eerste paar noten, die het eenvoudige eerste thema vormen, verklanken de iconische status van het werk. Theorieën over een volksmelodie of een orthodox gezang als basis voor dit thema heeft Rachmaninoff naar het rijk der fabelen verwezen: ‘Dit thema heeft zichzelf gecomponeerd en klinkt zoals een zanger het zou zingen.’ De climax van het eerste deel is de solocadens, waarin de onschuldige openingsmelodie is getransformeerd tot een haast gewelddadig thema in volle akkoorden over het hele klavier. Deze passage is technisch extreem veeleisend. Later schreef Rachmaninoff ook een kortere, lichtere cadens, maar Kirill Gerstein zal de originele, uitgebreide cadens spelen. 

Na een melancholisch Intermezzo als tweede deel gaat het concert zonder onderbreking over in de Finale: een thema met variaties, met daarin verwerkt het hoofdthema uit het eerste deel en enkele melodieën die sterk doen denken aan het Tweede pianoconcert (1900-01). Beide werken eindigen met het ritme lang-kort-kort-lang, net als de Tweede symfonie (1906-07). Dat ritme wordt dan ook wel als Rachmaninoffs muzikale handtekening gezien. 

Geen werk heeft Jean Sibelius meer hoofdbrekens gekost dan zijn Vijfde symfonie. Na de premiè­re in 1915 ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, in Helsinki, was hij zo ontevreden over het resultaat dat hij deze compositie drastisch reviseerde. Hij besloot onder meer de eerste twee delen in elkaar te schuiven.

‘Ik kan de berg al zien die ik zal bestijgen... God opent zijn deur voor een moment en zijn orkest speelt de Vijfde symfonie’

Door hem tijdens dit proces verworpen fragmenten zouden later weer opduiken in zijn Zesde en Zevende symfonie. ‘Ik ben een slaaf van mijn thema’s’, heeft Sibelius eens gezegd. Na de eerste uitvoering van die nieuwe versie van de Vijfde, een jaar later, was hij nog steeds ontevreden en nam hij de partituur weer ter hand. Pas in 1919 zette hij er een punt achter. Van de tweede van de drie versies resteert alleen een eenzame contrabaspartij. In elk geval kunnen we vaststellen dat de verschillen tussen het werk in zijn oorspronkelijke gedaante en de symfonie zoals die nu algemeen bekend is groot zijn. We kunnen dat trouwens tegenwoordig ook ­horen, aangezien het orkest van Lahti onder leiding van Osmo Vänskä die ­eerste versie op cd heeft gezet (ook te streamen). Dat Sibelius de voltooiing van de Vijfde als een belangrijke taak zag, in sterke mate verbonden met zijn spirituele denken, blijkt wel uit wat hij in 1914 aan zijn vriend Axel Carpelan schreef: ‘Ik kan de berg al zien die ik zal bestijgen... God opent zijn deur voor een moment en zijn orkest speelt de Vijfde symfonie.’

De Vijfde is een werk met een krachtig, heroïsch en positief karakter, sterk contrasterend met de voorgaande symfonie, die overwegend duister en desolaat klinkt. In de Vierde had hij de grenzen van de tonaliteit bereikt. Voor Sibelius, die een zeer negatieve opinie had over de muzikale ontwikkeling in Centraal-Europa volgens de lijnen van Schönberg en diens volgelingen, was dit een tot hier en niet verder. In de Vijfde domineert een machtig en stralend Es majeur. Sommige critici verweten Sibelius een terugkeer naar wat zij als conservatisme beschouwden. De Finse componist heeft echter via een andere weg – vooral door zijn ingenieuze muzikale transformaties in combinatie met een sterk ontwikkeld gevoel voor vorm en proportie – het genre van de symfonie een nieuwe betekenis en een ander gezicht gegeven.