Concertgebouworkest speelt Mahlers Negende symfonie

‘U heeft een hartafwijking, van nu af aan moet U het rustig aan doen’ – zo luidde het doktersadvies in 1907 waarmee Gustav Mahlers lot als het ware bezegeld werd. In één klap was ook zijn manier van werken verstoord: in plaats van bergwandelingen voortaan een afgedwongen kluizenaarsbestaan in zijn componeerhuisje. Wat tevoren als een toevluchtsoord gold, was nu een gevangenis: componeren geschiedde alleen nog maar achter het bureau.

Het werken achter een bureau brengt ook een andere muzikale taal met zich mee, misschien het best te vergelijken met de taal die Ludwig van Beethoven aan het notenpapier toevertrouwde toen hij doof was geworden. Omdat hij zijn composities niet meer kon horen, ontstond er bij Beethoven vooral in de late strijkkwartetten een polyfonie die af en toe op gespannen voet stond met de toen geldende harmonische wetten. Iets dergelijks zien we ook gebeuren bij de laatste drie symfonieën van Mahler, waarvan de eerste alleen als een soort truc de naam symfonie heeft gekregen.

Das Lied von der Erde, na de Achtste symfonie in 1908 ontstaan, kreeg namelijk als ­ondertitel ‘Symphonie für eine Tenor- und eine Alt (oder Bariton) Stimme und Orchester’. Bijgeloof (de Negende was bij Beethoven en Bruckner het eindstation geweest) noopte Mahler tot het meetellen van deze Lied-symfonie in de reeks. Na het voltooien ervan stapte hij echter af van deze ‘nood­oplossing’ en noemde verder zijn ‘echte’ negende ‘Meine Neunte’.

Afstand van de tonaliteit

De Negende symfonie is geschreven in de zogenaamde ‘Spätstil’. Bij nadere bestudering is gebleken dat zich in deze nieuwe stijl een tendens ontwikkelt die nauwe tred houdt met de aanstormende atonaliteit van Arnold Schönberg en de Tweede Weense School. Deze tendens was overigens niet helemaal nieuw, want al eerder schreef dirigent Bruno ­Walter aan Mahler: ‘In uw latere werken ontwikkelt U het procedé van steeds meer gelijktijdig optredende, schijnbaar volledig zelfstandig opererende, melodische lijnen… U bent op weg naar een uiterst gecompliceerde polyfone stijl’.

Mahler schreef in 1909 aan Walter: ‘Ik was heel vlijtig en leg zojuist de hand aan een nieuwe symfonie. Het werk, voor zover ik het ken, is een zeer gunstige verrijking van mijn kleine familie. Er wordt iets in verteld dat ik al langer op de lippen had.’ De laatste zin is een cryptische opmerking die roept om ontcijfering. Zou het mogelijk zijn dat Mahler, onder invloed van Arnold Schönberg (die hij in 1903 leerde kennen), besloten had zijn eigen polyfone denken nog verder uit te bouwen ten nadele van de tonale harmonie?

Afstand van de melodie

Maar dat niet alleen. Waar tot en met Das Lied von der Erde de ‘zingbaarheid’ van een thema prevaleert, neemt Mahler in het eerste deel van zijn Negende als het ware afstand van zijn eigen stem: ‘Ik zie alles in een zo nieuw licht – ben zo in beweging; ik zou helemaal niet verbaasd zijn als ik ineens een nieuw lichaam aan mezelf zou ontdekken!’ Geheel in overeenstemming met de toekomstige stijl van de Tweede Weense School – met name die van Anton Webern – klinken binnen vijf maten vier motieven, die vooral uitmunten in beknoptheid.

 Het kortste is het openingsmotief in de cello’s dat slechts uit de herhaling van één noot bestaat! Wat ook verder wordt uitgewerkt is het superkorte motief van de secunde, dat als een Leitmotiv het gehele eerste deel maar ook onderdelen van de rest van de symfonie zal beheersen. Het dient zich eerst aan in stijgende vorm (hoorns), maar dringt, vanaf de dalende inzet in de tweede violen (het hoofdthema) als een soort ‘stoorzender’ continu tot ons onderbewuste door.

Ook in het tweede deel toont Mahler zich van zijn ‘Oostenrijkse’ kant, maar dan op een heel andere manier. Zijn menuetachtige walsen en de beide Ländler-typen vertonen een nostalgisch karakter en refereren duidelijk aan Franz Schubert.

Oude en nieuwe wereld

Er is nog een derde belangrijke instroom in deze symfonie. Deze heeft te maken met ‘de nieuwe wereld’. Nadat Mahler naar eigen zeggen ‘uit Wenen verjaagd was’, zocht hij zijn heil in New York. De drive van het begin van het Rondo met haar jazzy ritme is in dit licht bezien een hommage aan de nieuwe wereld, die hem als het ware een nieuw leven gaf.

Het laatste deel ten slotte verbindt de oude met de nieuwe wereld. Terwijl de ‘Wagner’-dubbelslag, die opgebouwd is uit een stijgende en dalende secunde, als een Leitmotiv het Adagio bepaalt, doet het hoofdthema sterk denken aan het Amerikaanse lied Abide with Me. Een afscheid ja, maar vervuld van rust, berusting en een hoop op morgen, een hoop op de zon. ‘Der Tag ist schön auf jenen Höhn’: met dit citaat uit zijn Kindertotenlieder dat plots oplicht uit de verbrokkelde en steeds meer uit elkaar vallende dubbelslagfiguur besluit Mahler zijn Negende symfonie, een bruggenhoofd tussen verleden en toekomst, met de nadruk op toekomst.