Concertgebouworkest speelt Haydn en Schubert (21.15 uur)

Toen Joseph Haydn op Nieuwjaarsdag 1791 voet op Engelse bodem zette voor een maandenlange concertreis, was hij al de meest toonaangevende componist in Europa. Hij kreeg in Londen een bijzonder hartelijke ontvangst en groeide snel uit tot het middelpunt van het hoofdstedelijke muziekleven.

De impresario Johann Peter Salomon, die Haydn tot deze reis had overgehaald, organiseerde een reeks van twaalf abonnementsconcerten op alle vrijdagen tussen 11 maart en 3 juni, met uitzondering van Goede Vrijdag. Tijdens deze concerten in de grote zaal van Hanover Square Rooms, waarin later ook Mendelssohn en Liszt triomfen zouden vieren, klonken recente composities van Haydn, zoals de Symfonie nr. 96, aangevuld met werken van tijdgenoten.

Dat Haydn te midden van al deze hectiek nog tijd vond om te componeren, heeft alles te maken met zijn zelfdiscipline en nuchterheid. Ondanks de overweldigende belangstelling voor zijn persoon, ontving hij geen bezoekers voor twee uur ’s middags, behalve edelen. De Symfonie nr. 96 was een van de eerste werken die in Engeland uit zijn pen vloeiden. Haar bijnaam ‘The Miracle’ verwijst naar een voorval dat zich tijdens de eerste uitvoering zou hebben voorgedaan: de kroonluchter viel op de grond, maar wonder boven wonder raakte niemand gewond. Uit de toenmalige berichtgeving blijkt echter dat dit incident plaatsvond tijdens de première van een andere symfonie van Haydn.

Hoofdmotief van de Symfonie nr. 96 is een opeenvolging van vier noten, kort-kort-kort-lang (nog geen twintig jaar later demonstreerde Beethoven opnieuw de zeggingskracht van deze ritmische cel in zijn Vijfde symfonie). Dit ritme beheerst het eerste deel na de langzame inleiding, blijft aanwezig aan het begin van het tweede deel, en waart nog rond tijdens het daaropvolgende menuet. Alleen het speelse slotdeel berust op andere ritmische grondslagen.

Verder laat Haydn geen gelegenheid onbenut om zijn luisteraars te verrassen. In het midden van het eerste deel bijvoorbeeld last hij twee maten rust in alvorens een ‘schijnreprise’ in een verkeerde toonsoort te laten klinken; de echte reprise komt pas later. En tegen het eind van het tweede deel onderbreekt hij het muzikale verloop met een dwingend gebaar: zeven instrumenten (twee violen en vijf houtblazers) maken zich los van het orkest om onderling een aangenaam gesprek te voeren.

In de jaren 1813-1816 componeerde Franz Schubert als leerling van Antonio Salieri zijn eerste vijf symfonieën. In de rest van zijn (veel te korte) leven begon de geniale veelschrijver aan nog acht symfonieën, maar door de gewijzigde en onvoltooide versies haalden die niet allemaal de catalogus en bestaat er vanaf nummer 6 verwarring over de nummering.

De Symfonie nr. 6 in C groot, D589 ontstond tussen oktober 1817 en februari 1818. Het werk werd al snel uitgevoerd tijdens een besloten huisconcert van Otto Hatwig, een prominente violist in wiens amateurorkest Schubert altviool speelde, maar kreeg pas op 14 december 1828, een maand na Schuberts dood, zijn publieke première tijdens een concert van de Weense Gesellschaft der Musikfreunde. (Overigens moesten de andere symfonieën veel langer op hun eerste openbare uitvoering wachten en werden de meeste pas in 1884-85 uitgegeven.)

De Zesde symfonie wordt ook wel de ‘Kleine’ genoemd om onderscheid te maken met Schuberts Negende symfonie in dezelfde toonsoort, wier bijnaam ‘Grote’ niet alleen haar lengte, maar ook haar grandeur reflecteert. Toen Schubert zijn Zesde symfonie componeerde, was Wenen in de ban van twee muzikale grootheden: Ludwig van Beethoven en Gioacchino Rossini. In november 1816 voerde een Italiaans operagezelschap Rossini’s Tancredi and L’inganno felice voor het eerst op in Wenen. Onder het betoverde publiek bevond zich ook de negentienjarige Schubert. ‘Je kunt niet ontkennen dat hij buitengewoon begaafd is’, schreef hij aan zijn vriend Anselm Hüttenbrenner.

‘De orkestratie is soms zeer origineel, alsook de vocale compositiestijl...’ Tijdens deze Rossini-rage schreef Schubert twee ouvertures ‘in Italiaanse stijl’, waarbij hij een nieuwe manier van componeren uitprobeerde die zijn eigen stijl onmiddellijk veranderde. Ook de Zesde symfonie raakte beïnvloed door Rossini’s muziek, maar het werk bevat evenzeer elementen van anderen die de jonge componist bewonderde – Haydn, Mozart en Beethoven – en van Schubert zelf natuurlijk.

Het Adagio – Allegro waarmee het werk (net als Haydns Symfonie nr. 96 trouwens) opent, bevat een Mozartiaanse inleiding, een Haydn-achtig begin van het Allegro met alleen blazers, het instrumentale vuurwerk van Rossini door het hele deel heen, en een versneld coda dat doet denken aan de opzwepende crescendo’s van Rossini. Schuberts gave voor lyrische melodieën komt het duidelijkst naar voren in het Andante. Het derde deel, het eerste Scherzo in Schuberts symfonieën, lijkt qua kracht en voortstuwing op dat van Beethoven. Meer Rossini-achtige springerige ritmes en theatraal drama vinden we in de kleurrijk georkestreerde finale, die het werk uitbundig besluit.