Concertgebouworkest speelt Händel en Rameau

De productie van Händels instrumentale muziek valt in het niet bij de enorme hoeveelheid van zijn vocale en dramatische werken. Bovendien bestaat het overgrote deel van die eerste categorie uit kopieën of bewerkingen van al eerder geschreven werk. Maar van zijn Concerti grossi, opus 6 weten we zeker dat Händel ze nieuw componeerde voor zelfstandige uitvoeringen en niet voor gebruik in andere, vocale werken. Händel had het concerto grosso (muziekvorm waarbij een kleine groep solisten binnen het orkest concerteert met de rest) leren kennen in Italië, waar hij van 1706 tot 1710 rondreisde. Daar ontmoette hij, onder veel anderen, de violist en componist Arcangelo Corelli, die beschouwd wordt als de grondlegger en vervolmaker van het concerto grosso – een nieuw muziekgenre dat al snel Europa veroverde.

Toen Händel zich in 1712 definitief in Engeland vestigde was het concerto grosso daar al erg geliefd. Dat heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat Händel er ook een aantal componeerde. Zijn twaalf Concerti grossi, opus 6 zijn qua vorm gemodelleerd naar de 12 Concerti grossi (ook opus 6) van Corelli. Händel verwerkte soepeltjes alle mogelijke muzikale stijlen en vormen die in zijn tijd werden gebruikt. Daarbij zijn de melodieën pakkend, de ritmes verrassend en de harmonieën gedurfd. Vrijwel alle delen hebben een theatraal karakter (de invloed van de Italiaanse opera is bij Händel nooit ver weg). Dát is nu juist waarom Emmanuelle Haïm zo houdt van Händel. ‘Zijn werk is zo vocaal. In alles hoor je zijn liefde voor de stem terug, ook in zijn instrumentale werk.’

In 1717 maakte Koning George I van Engeland met zijn hele hofhouding een boottocht op de Thames en Händel schreef er de muziek bij die werd uitgevoerd door zo’n vijftig musici in een volgboot. Tot zover de bekende gegevens, maar over veel muzikale details tast men nog altijd in het duister. Doordat er geen manuscript is van Water Music, is niet bekend welke stukken van Händel er nu precies te horen waren. Bovendien zijn er getuigenissen van vorstelijke boottochten uit 1715, 1717 en 1736, en of Händel voor alle drie de evenementen de muziek componeerde en welke stukken dan, is ook al niet met zekerheid te zeggen. 

Wat nu bekendstaat als Water Music is een reeks korte werken die Händel uit (soms veel) eerder geschreven composities bij elkaar verzamelde. De bundeling ervan tot drie suites is pas later gekomen en of de delen in de suites in de juiste volgorde van uitvoering staan wordt betwijfeld. De drie suites verschillen in bezetting. In dit programma horen we de derde suite, waarin fluiten een belangrijke rol spelen. Vooral het eerste deel klinkt daardoor intiem en pastoraal. Het majestueuze tweede deel (met hobo’s) heeft de vorm van een Franse ouverture en is een van de bekendste instrumentale stukken van Händel. Emmanuelle Haïm koos voor deze suite omdat hij bestaat uit een reeks Franse dansen: ‘Het toont de invloed van de Franse barokmuziek op het werk van Händel en het is een mooie overgang naar het volgende stuk op het programma.’ 

Als muziektheoreticus en als componist van klavecimbelmuziek kreeg Jean-Philippe Rameau veel waardering, maar met zijn opera’s moest hij opboksen tegen de muziekdramatische erfenis van Jean-Baptiste Lully. Rameaus eerste opera’s werden weggehoond door de Lully-aanhangers (lullistes), maar tegen de tijd (1739) dat zijn tragédie lyrique Dardanus in première ging had Rameau zijn eigen schare fans (door de tegenpartij pesterig ramoneurs, schoorsteenvegers, genoemd).

Geheel naar de door Lully gevestigde Franse opera­mode bevat Dardanus veel balletten. Maar waar de dansen van Lully weinig verbinding hadden met de desbetreffende opera, zijn de balletten en intermezzo’s in Rameaus opera’s onderdeel van het geheel. In Dardanus (een mythologisch liefdesverhaal) schept Rameau een dramatische eenheid tussen dansen, koren, instrumentale tussenspelen en aria’s. In de instrumentale delen is Rameau op zijn best als inventieve schilder van klankkleuren en bedenker van bijna sensuele harmonieën. De muziek is zo beeldend dat elk deel een duidelijk ander verhaal vertelt. Zelfs de oorlogsscène Bruit de guerre is oneindig veel muzikaler (mooie contrasten tussen strijkers en fagotten) dan het krijgshaftige geroffel dat vaak bij dergelijke passages in opera’s te horen is.

Als jong en zeer getalenteerd musicus en componist werd Händel in Italië met open armen ontvangen. Vooral in Rome werd hij warm onthaald in de paleizen van invloedrijke kardinalen en edelen. Opera-uitvoeringen waren er in die tijd door de paus verboden, maar muziekdramatische werken als oratoria en cantates mochten wel. In totaal componeerde Händel ongeveer hondervijftig Italiaanse cantates, waaronder zeker vijftig voor de schatrijke Romeinse markies Ruspoli en zijn huisorkest van zo’n tachtig uitstekende musici. 

Il delirio amoroso is een van Händels eerste Italiaanse cantates en kardinaal Pamphili (ook tekstschrijver van het oratorium Il trionfo del Tempo uit dezelfde periode) schreef het libretto. Het werd in 1707 waarschijnlijk ook in zijn paleis uitgevoerd, met Händel achter het klavecimbel.

In Il delirio amoroso (‘De liefdeswaanzin’) zingt één sopraan zowel de rol van verteller als van hoofdpersoon. Ze wordt begeleid door basso continuo, solohobo, soloviool en solocello, instrumentalisten die qua virtuositeit en belangrijkheid nauwelijks onderdoen voor de sopraan. De cantate opent met een driedelige ouverture, ingezet door de solohobo. Daarna vertelt het recitatief over Clori, die hartstochtelijk verliefd is op Tirsi, die niets van haar moet hebben. Desondanks is ze ontroostbaar als hij sterft. Ze stroomt over van verdriet, zodanig dat ‘het licht van haar heldere verstand vertroebelde’, en weet niets anders meer te doen dan hem zoeken. In de eerste aria (Un pensiero voli) laat Clori haar gedachten vliegen naar de hemel, de hel en de onderwereld. Dat wordt verklankt door fladderende en kunstige vioolguirlandes, terwijl zwiepende passages in het strijkorkest haar onrustig zoekende brein illustreren. Elk muziekdrama van Händel telt minstens één bloedstollende aria die boven alles uit stijgt. In deze cantate is dat Per te lasciai la luce (‘Om jou verliet ik het licht’), waarin de woorden ‘Tu vuoi partir da me’ (‘Je wilt me verlaten’) steeds triester klinken en gaandeweg nog tragischer worden door melancholieke echo’s van de solocello. Uiteindelijk beeldt Clori zich in dat zij en de ontrouwe Tirsi elkaar voor altijd liefhebben op de Elyseïsche velden, waarna het slotrecitatief ontnuchterend constateert dat de duisternis is neergedaald op Clori, maar niet op haar fantasie. 

Emmanuelle Haïm treedt al bijna een kwarteeuw op met haar barokensemble Le Concert d’Astrée. Als oudemuziekspecialist deelt ze haar ervaringen bovendien graag met andere orkesten. Haar geplande debuut bij het Concertgebouworkest in mei 2020 moest vanwege de pandemie worden uitgesteld. Nu is het zo ver.

‘In Nederland is het allemaal begonnen, de opkomst van stijlgetrouwe uitvoeringen van oude muziek’, zegt de Franse dirigente. ‘Het Concertgebouworkest kent die muziek en de stijl, mede dankzij pioniers als Nikolaus Harnoncourt en Trevor Pinnock, die er regelmatig op de bok stonden en staan.’ In dit programma gaan twee tijdgenoten uit de Barok een dialoog aan: de kosmopoliet Georg Friedrich Händel nam zijn ervaringen uit Duitsland en Italië mee naar Engeland, Jean-Philippe Rameau zou altijd in Frankrijk blijven.