Concertgebouworkest speelt Elgar en Vaughan Williams

In het eerste decennium van de twintigste eeuw verdiepte de Engelse componist, historicus en musicoloog Ralph Vaughan Williams zich in de rijke volksliedtraditie van zijn land. Met pen en muziekpapier trok hij eropuit om oude volksmelodieën op te tekenen uit de mond van landarbeiders en eenvoudige lui. In 1904 nam hij bovendien de opdracht aan om een nieuwe editie van de English Hymnal te redigeren, het nationale liedboek van de Anglicaanse Kerk. Deze muzikale invloeden zouden bepalend worden voor zijn geheel eigen compositiestijl en de Fantasia on a Theme by Thomas Tallis is daarbinnen een van de eerste werken.

Het werk voor dubbel strijk­orkest ontstond op verzoek van het eeuwenoude Three Choirs ­Festival in Gloucester. De melodie van de zestiende-eeuwse componist Thomas Tallis vond Vaughan Williams tijdens zijn werk aan het Anglicaanse liedboek en is meteen aan het begin hoorbaar in de pizzicato’s van de lage strijkers. Geïnspireerd door de oude muziek, en door de indrukwekkende ruimte van de kathedraal van Gloucester, verdeelde Vaughan Williams zijn strijkers in een groot orkest met solistisch strijkkwartet en een kleiner ensemble; het effect doet denken aan de verschillende registers van een orgel. Wanneer er fysiek geen ruimte is om de twee ensembles van elkaar te scheiden, zo stelde de componist voor, dan kan het kleinere ensemble ook verdeeld over het grotere orkest opgesteld worden.

Dirigent Andrew Manze kiest ervoor om het ensemble op de plek van de blazers te positioneren. ‘Ik heb de suggestie van Vaughan Williams nog nooit uitgeprobeerd, maar het is een interessant idee. Het publiek hoort een tweede orkest, maar ontdekt niet waar het geluid vandaan komt. De afstand tussen de twee orkesten hoeft niet groot te zijn, als je het onderscheid maar duidelijk kunt horen.’ Bij de première merkte de recensent van The Times op dat de luisteraar nooit precies zeker weet of hij naar iets heel ouds luistert of naar juist iets heel nieuws. Hij schreef: ‘Je kunt het niet toeschrijven aan een periode of een school, maar het zit vol visioenen van zieners uit alle tijden.’

Terwijl de 42-jarige Vaughan Williams aan het front in Frankrijk gewonde soldaten afvoerde, raakte de vijftien jaar oudere Edward Elgar zo van streek door de extreem bloedige oorlog dat hij vier jaar lang nauwelijks een noot op papier kreeg. Pas tegen het einde van de oorlog, in maart 1918, terwijl hij in een ziekenhuisbed herstelde van een operatie aan zijn amandelen, vroeg hij om pen en papier, zodat hij een inval kon opschrijven. Een paar maanden later liet hij een piano naar zijn huis op het platteland komen. Hij begon kamermuziek te componeren in een veel intiemere stijl dan iedereen van hem gewend was. Ruim een jaar na zijn operatie wist hij dat hij de wiegende melodie uit het ziekenhuis wilde gebruiken voor een celloconcert.

Het oude vuur ontvlamde en Elgar werkte die zomer als vanouds bij het krieken van bijna elke dag aan zijn nieuwe werk. Bij de première viel het de luisteraars op dat de muzikale taal van Elgar niet alleen aan eenvoud gewonnen had, maar ook aan diepe wijsheid en schoonheid. Dirigent Andrew Manze: ‘Het Celloconcert is zo ongeveer het meest intieme werk van Elgar. Hij was zoals velen diep geraakt door de oorlog en het concert is een uitdrukking van rouw zonder woorden. Je zou kunnen zeggen dat het zijn requiem is, speciaal het derde deel, dat met zo weinig noten zoveel zegt.’ Elgar zelf was er ook zeer tevreden over.

Op zijn sterfbed neuriede hij het openingsthema en vertrouwde hij een vriend toe: ‘Als je na mijn dood iemand dit melodietje hoort fluiten in de Malvern Hills, maak je dan geen zorgen. Ik ben het maar.’

Edgar Elgar heeft de rampspoed van de Tweede Wereldoorlog niet meer meegemaakt, maar Vaughan Williams zette zich opnieuw in voor het vaderland. Niet alleen was hij brandwacht en hielp hij vluchtelingen, hij componeerde ook muziek bij propagandafilms van de Britse overheid. Al heel lang werkte hij aan schetsen voor een opera op basis van John Bunyans allegorische roman The Pilgrim’s Progress (1678), maar gezien het dramatische verloop van de oorlog en zijn leeftijd dacht hij dat het er wel nooit meer van zou komen. In 1943 werkte hij aan een hoorspelversie van The Pilgrim’s Progress toen hij besloot het operamateriaal in te zetten voor zijn vijfde symfonie. Het verklaart de religieuze sfeer van het werk, hoewel Vaughan Williams zelf niet gelovig was.

Deze symfonie draagt ook sporen van Engelse volksmuziek, al is er volgens Andrew Manze geen letterlijk citaat in te herkennen. ‘Hij droeg de symfonie op aan Jean Sibelius, die net als hijzelf geprobeerd had een eigen nationale taal voor zijn muziek te vinden.’ Op 24 juni 1943 ging de Vijfde symfonie in première bij de BBC Proms. Manze vertelt hoe een oudere dame ooit een hand opstak tijdens een inleiding bij een door hem gedirigeerde uitvoering met het BBC-orkest in Schotland. ‘Ik was erbij, zei die mevrouw. Ze vertelde hoe wanhopig donker die oorlogstijd was; men vreesde dat elk moment de invasie kon plaatsvinden, het land stond er slecht voor. Na afloop was iedereen in tranen, zelfs de ervaren BBC-technici, die alles al gezien en gehoord hadden. Deze symfonie gaf hoop.

Het is ongelooflijk dat Vaughan Williams deze wonderbaarlijk warme en troostvolle symfonie kon schrijven in de donkerste uren van de oorlog, als een cadeau aan het volk. In het tweede deel – ik probeer dat licht te houden, het is heel levendig – kun je goed horen dat hij ook korte tijd orkestratie bij Maurice Ravel heeft gestudeerd.’

Voor de kenners: aan het eind van een althobosolo mist u misschien twee noten. ‘Zijn handschrift was heel slecht’ verklaart Manze. ‘In plaats van kalligrafie noemde hij het kakografie. Jarenlang zijn twee inktvlekjes voor noten aangezien, een fout die bij de nieuwe editie hersteld is, mij viel het meteen op. Maar de melodie is zonder die twee nootjes natuurlijk helemaal compleet. Vaughan Williams heeft het zelf nooit gemerkt, door het artillerievuur in de Eerste Wereldoorlog was zijn gehoor helaas beschadigd.’