Concertgebouworkest speelt Dvořáks ‘Uit de Nieuwe Wereld’

Georges Bizet deed als wonderkind niet onder voor Mendelssohn. Hij was negen jaar oud toen hij in 1848 tot het Parijse conservatorium werd toegelaten en schreef zijn eerste composities toen hij elf was. Hij haalde eerste prijzen voor piano, solfège, orgel, contrapunt en fuga en bekroonde zijn studie in 1857 met de Prix de Rome. Op het conservatorium volgde Bizet compositielessen bij Fromental Halévy, zijn latere schoonvader, maar belangrijker voor zijn ontwikkeling als componist was de kennismaking ron­dom 1853 met Charles Gounod.

Bizet bewonderde diens opera Sapho en was gevleid door de ‘warme en vaderlijke belangstelling’ die de twintig jaar oudere componist hem schonk. ‘Met u is mijn leven als kunstenaar begonnen. Ik ben uit u voortgekomen. U bent de oorzaak, ik het begin’, schreef hij in 1872 aan Gounod. Bizet werd Gounods muzikale amanuensis. Hij vervaardigde een piano-uittreksel van diens opera La nonne sanglante en assisteerde bij repetities. De bewerking voor piano vierhandig van Gounods Eerste symfonie in D groot die Bizet in 1855 maakte is de inspiratie geweest voor zijn eigen nog in hetzelfde jaar geschreven Eerste symfonie in C groot. Hij lijkt weinig waarde aan het werk gehecht te hebben en heeft geen poging gedaan om het uit te laten voeren. Het manuscript werd in 1933 aangetroffen tussen een aantal door Reynaldo Hahn aan de bibliotheek van het Conservatoire geschonken documenten.

Het eerste deel van de symfonie heeft een traditionele sonatevorm. De nadrukkelijke wijze waarop de onderdelen – expositie, doorwerking en reprise – zijn afgebakend doet enigszins schools aan, maar verder is er behalve het uitbundige elan en de overmoedige toon niets dat de jonge leeftijd van de componist verraadt. Het ritmisch markante eerste thema met zijn vraag-­en-antwoordspel van kleine motiefjes van drie noten roept de wereld van de komische opera’s van Mozart en Rossini op. Het tweede thema is een lyrische melodie in lange notenwaarden voor de hobo. Het begin en het eind van de doorwerking, waarin flarden van het eerste en tweede thema elkaar afwisselen, worden gemarkeerd door een hoornsignaal.

In het Adagio ontvouwt zich tegenover voortschrijdende pizzicato’s een melodie voor de hobo met oriëntaals aandoende wendingen. Een eerste proeve van de aanleg voor exotische klankschilderingen die later in opera’s als Les pêcheurs de perles, Djamileh en Carmen zo’n belangrijke rol zouden spelen. In de hierop volgende hymne wordt een melodie in de eerste en tweede violen naar een extatisch hoogtepunt gevoerd. De derde sectie van het Adagio is een fuga. In de reprise van de oriëntaalse melodie keren in de begeleiding flarden van het fugathema terug.

Het Scherzo vertoont wat betreft opbouw en het karakter van de thema’s grote overeenkomst met het eerste deel. Alleen een doorwerking ontbreekt. In het trio – het middendeel van een scherzo – roepen de open kwinten in de strijkers en de hoorns met hun doedelzak-associatie een pastorale sfeer op.

De finale opent met een wervelend, perpetuum mobile-achtig thema dat in een operette van Offenbach niet zou hebben misstaan. De hierop volgende opgewekte mars in de houtblazers zou Bizet later opnieuw gebruiken in zijn Italiaanse opera Don Procopio. Een aanloop in het galopritme van de mars leidt naar het lyrische thema in de eerste violen, een onvervalst straatdeuntje.

Antonín Dvořák stapelde eind negentiende eeuw succes op eclatant succes, waarvan het grootste de première van zijn Negende symfonie in e klein was, in 1893 in New York. Dvořák was daar op dat moment directeur van het Nationaal Conservatorium, op uitnodiging van de steen­rijke oprichter ervan,  
Jeannette Thurber, met als opdracht de jonge Amerikaanse componisten te leren een eigen natio­nale muziektaal te ontwikkelen. De componist uit Bohemen (in wat nu Tsjechië is) raadde zijn leerlingen aan vooral te luisteren naar de volksmuziek van hun land.

Vanwege de bijnaam ‘Uit de ­Nieuwe Wereld’ wordt vaak vermoed dat Noord-Amerikaanse muziek ook een invloed had op zijn eigen Negende symfonie. Dvořák zelf vond het onzin. Ofschoon er wel degelijk enkele spirituals in te bespeuren zijn, is het inderdaad vooral een typisch Boheemse symfonie, vervuld van heimwee naar het land en de familie die de componist voor zijn lucratieve bestuursbaan had achtergelaten.

Na een korte inleiding in het Adagio waarin donkere strijkers en heldere blazers elkaar afwisselen, volgt een energiek thema, net zo rusteloos als New York rond 1900, maar toch honderd procent Dvořák. De tweede hoofdmelodie is een authentiek Boheems aandoende boerendans. Het enige echt Amerikaanse aan dit deel is het derde thema, dat doet denken aan de spiritual Swing Low Sweet Chariot.

De hoofdmelodie van het Largo, de bekende althobosolo, staat in Amerika bekend als een traditionele spiritual, maar er is iets geks mee: de componist William Arms Fisher arrangeerde de melodie en schreef er een tekst op – Goin’ Home. En in die ‘coverversie’ werd het beroemder dan Dvořák ooit had durven dromen. Toch spreekt uit die songtitel precies de heimwee die Dvořák wilde uitdrukken. De componist zelf overigens zei het deel te beschouwen als een voorstudie voor een cantate of opera over Longfellows indanenepos Hiawatha. De rust in het Largo wordt één keer doorbroken door een snelle passage, die eindigt met een herhaling van het hoofdthema uit het eerste deel.

Het levendige, opgewonden Scherzo zou de bruiloft uit Hiawatha verklanken. Daarbij doemt dan wel het beeld op van indianen die in Tsjechische klederdracht een traditionele dumka dansen, want de klank is door-en-door Boheems. Wie goed luistert, hoort tegen het eind nog eens het eerste thema van de symfonie.

Het Allegro con fuoco introduceert, na de openingsmaten die onvermijdelijk aan de film Jaws doen denken, nog één belangrijk thema in de koperblazers. Daarna grijpt Dvořák veel terug op materiaal uit de eerste drie delen. Maar daarbij speelt hij zo met de orkestratie dat veel ervan weer nieuw lijkt. Tegen het eind combineert Dvořák de hoofdthema’s uit het eerste en het laatste deel, en alles lijkt haast te ontsporen. Uiteindelijk hervindt het orkest vaste grond en na een daverende slotpartij eindigt Dvořáks Negende symfonie triomfantelijk en toch stil, hoog in de houtblazers.