Concertgebouworkest speelt de Vijfde van Beethoven

Het individu versus de massa. Zo zou je het thema van dit programma kunnen duiden. Als kind van zijn tijd koesterde Ludwig van Beethoven het ideaal van een rechtvaardige samenleving. Vrijheid, gelijkheid en broederschap had hij hoog in het vaandel staan. Zijn ontwikkeling als componist is daarom niet los te zien van de verschuivende machtsverhoudingen in het Europa van rond 1800, waarin niet alleen landsgrenzen opnieuw werden gedefinieerd, maar ook de burgerij steeds mondiger werd. Zijn vrijheidsliefde demonstreerde Beethoven in onstuimige muziek waarin hij traditionele vormen onderuithaalde en een tot dan toe ongekende expressie en dynamiek aan de dag legde.

In een heel andere tijd en onder totaal andere omstandigheden ervoer Witold Lutosławski de gevolgen van starre politieke regimes. Hij was amper vijf toen zijn vader in 1918 als contra­revolutionair in Moskou werd geëxecuteerd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wist hij aan Duits krijgsgevangenschap te ontsnappen en zijn Eerste symfonie werd in 1948 door de communistische leiders als formalistisch afgedaan. Binnen de hem opgelegde kaders van het socialistisch-realisme zocht de Poolse componist naar eigen wegen. Maar pas na de dood van Stalin kon hij vrijelijk experimenteren met moderne compositietechnieken.

Witold Lutosławski componeerde zijn Celloconcert voor Mstislav Rostropovitsj. Die speelde in oktober 1970 de première in Londen, begeleid door het Bournemouth Symphony Orchestra. De fameuze cellist was van meet af aan duidelijk over de betekenis van het werk. Hij noemde het ‘een epische confrontatie tussen een individu en een onderdrukkende massa, waarbij de stem van de cello symbolisch wordt verpletterd door uitbarstingen in het koper en orkestrale explosies’. En: ‘een uitbeelding van de essentiële spanningen van het leven in een communistisch regime’.

Hoewel Lutosławski zelf elke politieke boodschap altijd heeft ontkend, ligt die interpretatie voor de hand. In plaats van de gebruikelijke speelse dialoog tussen solist en orkest maakte hij van zijn soloconcert een venijnige machtsstrijd. Een kolfje naar de hand van Rostropovitsj, die ten tijde van de première hevig in de clinch lag met de Sovjet-autoriteiten. Vanwege zijn dissidentenstatus verkoos hij een paar jaar later vrijwillige ballingschap in de Verenigde Staten.

Het Celloconcert opent met een minutenlange solo voor de cello: een meditatie op de toon d. Met bruut geweld storten de koperblazers zich in het muzikale discours. In het tweede deel nodigt de solist individuele orkestleden uit tot een verzoenende dialoog. Maar ook hier heeft het orkest de rol van spelbreker. Het langzame derde deel lijkt enige ontspanning te brengen. Er ontwikkelt zich een lyrische melodie boven een steeds onheilspellender klinkende orkestbegeleiding.

De opgebouwde spanning mondt uit in chaos. Een sterk staaltje van Lutosław­ski’s toepassing van de toevalstechniek waarmee dit concert is doordrenkt. Binnen strikte kaders geeft hij de musici grote vrijheid. De ongecontroleerde situatie houdt in het slotdeel nog even aan: orkest en solist vuren over en weer schotten hagel af. Totdat de cellist de leiding neemt en resoluut de weg wijst naar het slot. Het individu dat zegeviert?

Met zijn streven naar een vrije en rechtvaardige samenleving is het niet verwonderlijk dat Beethoven zich aangetrokken voelde tot Johann Wolfgang von Goethes tragedie Egmont. Het verhaal, gebaseerd op historische feiten, speelt zich af in de Nederlanden ten tijde van de opstand tegen Spanje.

Graaf Egmont is loyaal aan de Spaanse koning, maar streeft tegelijkertijd naar een zekere autonomie van zijn eigen volk. Daarmee haalt hij zich de woede van de tirannieke hertog Alva op de hals, wat hem ten slotte de kop kost. Het drama inspireerde Beethoven tot een theatermuziekstuk, bestaande uit een ouverture en negen nummers, bestemd voor een productie in het Wiener Burgtheater in het voorjaar van 1810. Hoewel de complete toneelmuziek tegenwoordig maar zelden wordt uitgevoerd, heeft de ouverture bewezen prima op eigen benen te kunnen staan.

Als in een notendop ligt hierin het hele drama besloten. Onheilsdreiging klinkt in de openingspassage, waarvan de driedelige maatsoort is ontleend aan de Spaanse sarabande. Onderbroken door rusteloze motieven wordt met horten en stoten het conflict geschetst. Tegen het slot maakt de overheersende mineurtoonsoort plaats voor een stralend majeur: Egmonts executie betekent niet het einde van het volksverzet, maar zet aan tot een uiteindelijke overwinning.

In 1808 zette Ludwig van Beethoven de eindstreep achter zijn Vijfde symfonie, opus 67, waaraan hij vier jaar eerder was begonnen. Het werk ging vlak voor Kerst in première in het Theater an der Wien. In geen andere symfonie heeft Beethoven zijn krachten zó samengebald als in deze Vijfde.

Vier eenvoudige repeterende noten bepalen het klankbeeld. Maar niet alleen van deze symfonie, want het overbekende openingsmotief ging ook buiten de concertzaal een eigen leven leiden. Zo correspondeert het ritmische patroon kort-kort-kort-lang in het ­morsealfabet met de letter V. In de Tweede Wereldoorlog werd het motief het symbool van de overwinning op het fascisme (de V stond voor Victorie).

In zijn persoonlijke strijd met wat hij ‘het noodlot dat aan de deur klopt’ zou hebben genoemd, neemt Beethoven ons vanaf het dreigende begin mee in een heroïsch verhaal waarin de overwinning ten ­slotte zegeviert. Na elke spanningsopbouw volgt een ontlading, die de kiem van de volgende climax in zich draagt. Het lyrische tweede deel vormt een adempauze, maar in het derde deel keert het openingsmotief terug en daarmee de onrust. In de finale in stralend C groot breekt de zon in al zijn felheid door. Versterkt met juichende trombones, piccolo en contrafagot speelt het orkest een gespierde mars die de opmaat vormt tot de uiteindelijke triomf.

Mede vanwege die overwinningsroes beschouwden sommige tijdgenoten van Beethoven de Vijfde symfonie als een politiek statement. Het Pruisische leger had in de oorlog met Frankrijk zware verliezen geleden en de Duitse intellectuele elite liet geen kans onbenut om nationalistische en anti-Franse sentimenten aan te wakkeren.

Maar de manier waarop Beethoven de conflicten in zijn muziek bezweert zegt uiteraard ook iets over zijn karakter. Ondanks zijn doofheid en andere tegenslagen bleef hij optimistisch. Beethoven was ervan overtuigd dat kunst een rol speelde in de maakbaarheid van een harmonieuze samenleving. ‘Het scheelde niet veel of ik maakte een einde aan mijn leven’, schreef hij in 1802 aan zijn broers, ‘maar die Kunst weerhield mij ervan.’