Concertgebouworkest speelt Bruckners Zevende en Mozart

In 1784 had Wolfgang Amadeus ­Mozart over belangstelling allerminst te klagen. Vanuit Wenen verontschuldigde hij zich in maart van dat jaar bij zijn vader, omdat hij bijna geen tijd had voor hun correspondentie: ‘Ik heb de laatste drie woensdagen van de vastentijd drie abonnementsconcerten gegeven... in het theater zal ik dit jaar vermoedelijk twee ­Academie-concerten geven en u kunt zich gemakkelijk voorstellen dat ik nodig ‘Neue Sachen’ moet spelen – die men moet schrijven. De hele voormiddag wijd ik me aan leerlingen en ik moet bijna alle avonden spelen.’ In het voorjaar schreef Mozart binnen korte tijd een viertal pianoconcerten. Twee ervan (KV 449 en 453) waren bedoeld voor zijn leerlinge ­Barbara von Ployer. Ze was de dochter van Hofrat Gottfried Ignaz, een afgezant van het aartsbisschoppelijke hof van Salzburg in Wenen. Het Piano­concert nr. 17 in G groot, KV 453 werd op 13 juni 1784 door Mozarts talentvolle pupil ten doop gehouden in het zomerverblijf van de Von Ployers te Döbling. De componist zal trots geweest zijn op Barbara en bij deze gelegenheid speelde hij samen met haar ook zijn Sonate voor twee klavieren, KV 448.

Het kleurrijke openingsdeel van ­Mozarts concert begint met een vriendelijk thema in de strijkers. Opvallend zijn de modulaties in de doorwerking. Er zijn twee cadensen bekend voor dit Allegro. In het Andante, in C groot, spreekt Mozart de operacomponist een woordje mee. De Finale, die het midden houdt tussen een rondo- en een variatievorm, wordt grotendeels bepaald door het eenvoudige, dansante beginthema. De componist zou pro­beren om dit wijsje aan te leren aan zijn ‘huis-spreeuw’, ‘Vogel Stahrl’. Hoewel dat maar ten dele lukte – de ene toon was te vals, de andere te lang – schreef Mozart in zijn ‘Ausgabenbuch’ dat hij toch tevreden was over het eindresultaat.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 8 december 1927; Ernö Dohnányi leidde het orkest van achter de piano. De laatste uitvoering was op 11 november 2011 onder leiding van Robin Ticciati met als solist Jonathan Biss.

Bruckner en Mozart

Roem is betrekkelijk. Toen Mozart stierf in 1791 werd hij begraven in een armengraf en leken veel Oostenrijkers hun geniale landgenoot snel te vergeten. Toch verdween niet al zijn muziek in een lade. Met name tijdens de katholieke erediensten klonk nog wel eens een van de missen die Mozart had nagelaten. Tijdens die kerkdiensten streelden ze ongetwijfeld de oren van de diep­gelovige Anton Bruckner, die onder meer als kerkorganist werkzaam was in de Dom van Linz. Een van Bruckners lievelings­stukken was naar verluidt Mozarts Requiem. Herhaaldelijk hoorde Bruckner het beroemde werk op Allerzielen, waarna hij het graf van Beethoven en Schubert ging bezoeken.

Soms zagen laat-negentiende-eeuwse muziekliefhebbers Mozart en Bruckner verenigd in één programma. Dat was bijvoorbeeld het geval in het voorjaar van 1887 toen, in Berlijn, een uitvoering van Bruckners Zevende symfonie voorafgegaan werd door onder meer Mozarts ‘Jupiter’-symfonie. De luisteraars destijds zullen zich waarschijnlijk verheugd hebben op Bruckners symfonie, die in december 1884 in het Gewandhaus in Leipzig in première was gegaan. Waren de meeste symfonieën van Bruckner tot die tijd door pers en publiek neergesabeld, de Zevende werd voor de verandering juichend ontvangen. In Leipzig mocht  de inmiddels zestigjarige componist zelfs een applaus van een kwartier in ontvangst nemen. ‘Eerst bevreemding, toen geboeidheid, toen bewondering en ten slotte verrukking’’ jubelde de Kölner Zeitung na deze uitvoering, het begin van een ware zegetocht van de symfonie. Een uitvoering in maart 1885 in München werd een nog groter succes, ook al had dirigent Hermann Levi van te voren laten weten dat het ‘orkest er niets van had begrepen’. Zelfs het doorgaans Bruckner-vijandige publiek in Wenen gaf zich gewonnen, met uitzondering van – wie anders dan – de beruchte criticus Eduard Hanslick. Hij noemde de symfonie een ‘reuzenslang’ en deed haar af als ‘onnatuurlijk, opgeblazen, ziek en verderfelijk.’

De Zevende symfonie in E groot begint op een voor Bruckner karakteristieke wijze met een zacht gemurmel waaruit als vanzelf het hoofdthema opborrelt, dat hier maar liefst 21 maten lang is. Volgens Bruckner zelf had iemand hem dit thema in een droom laten horen en daarbij gezegd: ‘Met dit thema zul je geluk hebben.’ In het vervolg bouwt de componist met behulp van twee andere thema’s een monumentaal openingsdeel. Grote blokken waarin op een kunstige wijze motieven en thema’s – soms canonisch, soms in de omkering – in een grote machtige stroom worden ingebed. Het slot is gebouwd op een 53 (!) maten durend orgelpunt.

Het Adagio vormt het hart van de symfonie: het treurige deel werd een eerbetoon aan Richard Wagner, Bruckners idool, die op 13 februari 1883 de laatste adem uitblies. ‘Ik heb gehuild, o zo gehuild – toen schreef ik de eigenlijke treurmuziek.’ Voor het eerst gebruikte Bruckner in deze ‘Totenklage’ (bij wijze van eerbetoon?) de zogenaamde Wagner-tuba’s, de koperen blaasinstrumenten die Wagner speciaal voor zijn operacyclus Der Ring des Nibelungen had ontworpen. In het hoofdthema citeert Bruckner al dan niet symbolisch een passage uit zijn eigen Te Deum, waarvan hij in de partituur ook de tekst vermeldde: ‘non confundar in aeternam’ (‘laat me niet beschaamd worden in eeuwigheid’). Het hoogtepunt van het deel wordt in sommige versies gemarkeerd door een bekkenslag: volgens diverse Bruckner-­kenners staat die tegen de wil van de componist in de partituur. Bij de eerste uitvoering in München moet een aanwezige professor na de bekkenslag onder het roepen van ‘Pfui Teufel!’ boos zijn opgestapt. 

Het aangrijpende langzame deel wordt gevolgd door een vurig Scherzo. Het verhaal gaat dat Bruckner het fanfaremotief in de trompet ontleende aan het gekraai van een haan. Toen hij achteraf het dier wilde bedanken voor diens bijdrage bleek het al in de pan te zijn verdwenen...

Het hoofdgegeven van de Finale – het kortste slotdeel van Bruckners negen symfonieën – verwijst naar het eerste thema uit het eerste deel, dat aan het slot nog groots tot klinken komt. Dit thema krijgt onder meer gezelschap van een gewijd koraal (dat is afgeleid van het Adagio).

Bruckner droeg zijn Zevende symfonie op aan koning Ludwig II van Beieren, de excentrieke beschermheer van Wagner. De symfonie verscheen in 1885 in druk en zou snel de wereld veroveren. De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest vond plaats in januari 1910. Voor het eerst was ook in Amsterdam een recensent zeer te spreken over de compositie; ‘Want juist in de Zevende openbaart Bruckner bij zijn rijke fantasie ook een meesterschap in de vorm, dat men in andere werken wel eens mist, in dien zin, dat alles wat fragmentarisch behandeld wordt.’

De eerste uitvoering vond op 6 januari 1910 plaats onder leiding van Gustav Kogel. Daniel Harding leidde de laatste, op 26 september 2021.