Concertgebouworkest speelt Bruckners Symfonie nr. 8

‘Dagenlang heb ik gestudeerd, maar ik kan me het werk niet eigen maken. Het zij verre van mij, een oordeel te willen uitspreken [...] maar ik vind de instrumentatie onmogelijk en waar ik het meest van ben geschrokken, is de grote gelijkenis met de Zevende, het bijna ­sjabloonachtige van de vorm.’ Tot verbijstering van de componist kon dirigent Hermann Levi in het najaar van 1887 niets beginnen met Anton Bruckners pas voltooide Achtste symfonie. Levi had als pleitbezorger van Bruckner er in 1885 mede voor gezorgd dat diens Zevende symfonie met veel applaus werd ontvangen. Maar helaas, het begin van de nieuwe symfonie was volgens de dirigent weliswaar grandioos, de finale beschouwde hij als ‘een gesloten boek’. De kritiek kwam aanvankelijk hard aan: Bruckner werd gedeprimeerd, maar begon al vrij snel zijn nieuwe symfonie om te werken. Het bleek een grote klus die – mede omdat hij in deze periode ook zijn Derde en Vierde symfonie aanpaste – tot maart 1890 zou duren.

Bij deel drie had Bruckner ‘te diep in een oog van een meisje gekeken’

Een van de grootste verschillen tussen oorspronkelijke en nieuwe versie vinden we aan het einde van het eerste deel: in de eerste Fassung eindigt Bruckner hier stralend met het hoofdthema, in de tweede versie bewaart hij de apotheose voor de finale. Dit keer eindigt hij het eerste deel zacht met een ‘Totenuhr’; een klok, aldus de componist zelf, die bij een doodsbed gelijkmatig doortikt. Ook de instrumentatie werd door de componist flink onder handen genomen. 

De Achtste – die Bruckner opdroeg aan de Oostenrijkse keizer Franz Joseph I
– werd zijn meest monumentale en langste (en volgens sommigen megalomane) symfonie. Het lange begin­thema van het eerste deel bevat ook de kiemen voor de andere twee thema’s. Brucknerliefhebbers herkennen het speciale ‘Brucknerritme’: een combinatie van twee kwarten en een triool. In dit Allegro moderato laat de componist zijn thematische materiaal in allerlei varianten horen: omgekeerd, vergroot of samengebald. In deze symfonie klinkt (overigens net als in Beethovens Negende) het Scherzo als tweede, en niet als derde deel. Voor de 1890-versie schreef Bruckner als middendeel van dit Scherzo een poëtisch nieuw trio met daarin de drie harpen die ook in het Adagio te horen zijn. In het langzame deel klinken zangerige thema’s en horen we – zoals zo vaak in een Brucknersymfonie – een koraalachtig gegeven in het koper. In de Finale, die meer dan twee keer zo lang is als het slotdeel van de Zevende, bereikt Bruckner uiteindelijk een grootse climax, als hij vier thema’s uit verschillende delen van de symfonie laat samenkomen.

Van Bruckner zelf is nog wat ‘programmatische’ achtergrondinformatie bij de verschillende delen overgeleverd, die hier niet onvermeld mag blijven. In het openingsdeel horen we volgens de componist een ‘doodsaankondiging’ die steeds sterker wordt, en aan het slot ‘de overgave’. Met het hoofdthema van het Scherzo beeldde de componist naar eigen zeggen de ‘deutsche Michel’ uit (een soort karikatuur van een goedmoedige Duitser), die later (in het trio) ‘behaaglijk op een berg ligt en gaat dromen maar uiteindelijk klagend zijn draai niet kan vinden’. Bij deel drie had Bruckner ‘te diep in een oog van een meisje gekeken’. In de Finale geeft de componist zijn werk een actueel tintje. De Oostenrijkse keizer kreeg destijds bezoek van de tsaar. We horen kozakken ronddraven, militaire muziek en fanfares. ‘In de finale is ook een dodenmars en dan (koper) Verklärung’. 

De componist noemde zijn Achtste zelf ‘een mysterie’. ‘De Finale is veel te lang’, stelde hij, ‘en is bedoeld voor latere tijden, en vooral voor een kring van vrienden en kenners.’ De ­première op 18 december 1892 in Wenen, die niet door Levi werd geleid maar door Hans Richter, werd evenwel een triomf. ‘Het was een volledige zege van het licht over de duisternis’, jubelde de jongere componist Hugo Wolf. ‘Deze symfonie is de schepping van een gigant en overtreft met zijn geestelijke dimensie aan vruchtbaarheid een grootsheid alle andere symfonieën van de meester.’ Ook criticus Max Kalbeck vond Bruckners Achtste beter dan de andere symfonieën, onder meer vanwege de ‘overzichtelijkheid van de groeperingen, de pregnantie van de uitdrukking, de fijnzinnige details en de logische gedachtengang.’ 

Op 2 oktober 1920 verzorgde het Concertgebouworkest de ­Nederlandse première van de Achtste; de zieke chef-dirigent Willem Mengelberg werd vervangen door Hermann Abendroth, die een aantal coupures aanbracht. ‘Wat de tijdsduur betreft, is dit zeer wenschelijk’, schreef een recensent tevreden, ‘want nog duurde de symfonie zeventig minuten.’ In een van de dagbladen werd de uitvoering ‘allerschitterendst’ genoemd, terwijl een andere recensent opmerkte dat de ‘innige samenwerking tusschen dirigent en ensemble’ resulteerde in een uitvoering ‘welke het gecompliceerde werk in al zijn diepte en innigheid deed spreken’. Voor tal van bezoekers was het concert met de Nederlandse première van de Achtste overigens een te lange zit, niet in de laatste plaats omdat het werk voorafgegaan werd door Beethovens Egmont-ouverture én Brahms’ Tweede pianoconcert. ‘Het was buitengewoon hinderlijk dat vele bezoekers vóór het laatste deel der symfonie de zaal verlieten, zoodat Abendroth zijn staf liet zakken en geduldig wachtte, tot de deuren weer gesloten waren.’