Concertgebouworkest speelt Bruckner en Schubert

Franz Schubert en Anton Bruckner: je zou heel wat bomen op kunnen zetten over de parallellen tussen beide meesters. Beiden Oostenrijkers. Beiden begonnen als onderwijzer. Beiden katholiek. Beiden geregeld geplaagd door depressies. Beiden meenden ze dat ze op latere leeftijd nog wel wat contrapuntlessen konden gebruiken. En met enige goede wil hoor je in het werk van beiden rustieke Oostenrijkse landschappen opdoemen, maar ook regelmatig iets mystieks doorschemeren. Zouden ze op elkaar hebben geleken? 

Met onder meer zijn Negende symfonie en de grotere miszettingen plaveide Schubert de weg voor Bruckners grootse werken in die genres 

Dat er een muzikale link is tussen Schubert en Bruckner is voor de meeste kenners zonneklaar. Hoewel ze van verschillende generaties zijn – Bruckner was vier toen zijn landgenoot op 31-jarige leeftijd overleed – hadden ze bijna les gehad van dezelfde docent: Simon Sechter. Bruckner ging in elk geval bij de beroemde contrapuntmeester in de leer. Schubert was hetzelfde van plan geweest, maar door zijn vroege dood kwam het er niet van. 

Een naam die ook in beide biografieën opduikt, is die van Karoline Eberstaller. Zij was de dochter van een Franse generaal en kwam als jong, muzikaal getalenteerd meisje bij Schubert over de vloer, onder meer om samen met hem vierhandig piano te spelen. Nadat de negentienjarige Bruckner haar jaren later had ontmoet, liet zij hem kennismaken met Schuberts muziek. Ook via een bevriende dirigent, Johann von Herbeck, raakte Bruckner bekend met Schuberts muziek. De noten van zijn illustere voorganger lieten Bruckner allerminst koud. Met onder meer zijn Negende symfonie en de grotere miszettingen plaveide Schubert de weg voor Bruckners grootse werken in die genres. Ook Schuberts zangerige melodiek kreeg zijn weerslag in Bruckners oeuvre. 

Voor Schuberts Vierde symfonie gaan we terug naar 1816. De negentienjarige componist had het niet erg naar zijn zin als hulpje op de school van zijn vader. Het onderwijzen van de kleine Weense blagen was verre van ideaal voor een jongeman die niks liever deed dan componeren. ‘Als ik inspiratie had, ergerde de kleine bende me vaak zo erg, dat ik de melodieën die door mijn hoofd speelden weer kwijtraakte. Natuurlijk gaf ik hen er danig van langs.’ Een sollicitatie elders als muziekleraar liep voor Schubert op niets uit. Ondanks dit soort tegenslagen componeerde hij er in zijn vrije tijd lustig op los. In 1816 schreef hij zo’n honderd liederen, een Stabat Mater, piano- en kamermuziek en twee symfonieën. Een ervan was de Vierde symfonie in c klein, Schuberts eerste symfonie in een mineurtoonsoort. Naderhand betitelde Schubert het werk als de ‘Tragische’, maar deze vlag dekt de lading niet. Wellicht wilde Schubert zich spiegelen aan de krachtige werken in c klein van zijn idool Ludwig van Beethoven (waaronder diens pianosonate ‘Pathétique’ en Vijfde symfonie) maar daarmee kon de nog enigszins naïeve jongeling zich destijds niet meten. 

Het eerste deel begint met een dissonante inleiding; in het Allegro vivace erna horen we een onrustig eerste en een lyrisch tweede thema. Na het intieme liedachtige tweede deel volgt het derde deel dat Schubert Menuetto noemde, maar dat meer het karakter heeft van een beethoveniaans scherzo. Ook de Finale begint à la Beethoven, maar komt met de schubertiaanse lyriek van het tweede thema in een rustiger vaarwater. Vermoedelijk zal de componist de symfonie wel met zijn vrienden binnenskamers hebben uitgeprobeerd, maar een officiële openbare première ervan zou hij niet meemaken. De Vierde kwam pas op 19 november 1849 tot klinken, een uitgave volgde in 1881. 

Nadat Anton Bruckner in oktober 1871 aan het openingsdeel van zijn Tweede symfonie in c klein was begonnen lieten de andere delen nog op zich wachten. Toen die in september 1872 af waren, stuurde hij zijn symfonie naar de Wi­ener Philharmoniker, maar dirigent Otto Dessoff vond het werk ‘onspeelbaar’ en beschouwde het als ‘onzin’. Bruckner liet zich niet uit het veld slaan: met financiële steun van derden dirigeerde hij zelf de symfonie op 26 oktober 1873, bij de afsluiting van de Weense Wereldtentoonstelling. Het Weense Hofopernorchester bestond voor een groot deel uit leden van de Wie­ner Symphoniker. Het publiek was laaiend enthousiast en ook in de pers verschenen naast kritische noten positieve reacties. Ludwig Speidel was getuige van ‘onmiskenbare originele’ passages en invallen en ‘glanzende passages’; ‘men gelooft vaak een Sirene te horen zingen die ons wil meelokken in haar omarming.’ Ook Eduard Hanslick – die later weinig goeds over Bruckner zou schrijven – sprak van ‘een zeer ernstig, gevoelvol karakter’ en ‘talrijke, mooie, belangrijkere details’ maar moest tegelijkertijd niets hebben van de ‘onverzadigbare retoriek’. Mede op aanraden van anderen kortte Bruckner het werk in tot een versie die in februari 1876 klonk, en die een jaar later nog eens grondig door de componist onder handen werd genomen. 

Vergeleken met Bruckners extraverte Eerste symfonie is de Tweede anders van toon. Dat blijkt al wanneer je de openingsthema’s vergelijkt: in de nieuwe symfonie horen we voor het eerst het klanktapijt dat de hoge strijkers met tremolo’s neerleggen voor de klagende melodie van de cello’s. Opvallend zijn ook de stiltes die Bruckner laat vallen, de zogenaamde ‘Generalpausen’, voor het eerst voordat het tweede thema begint. Het maakt voor de luisteraar het grondplan van de partituur duidelijker. Omdat ze regelmatig opduiken werd de Tweede symfonie destijds wel spottend de ‘Pausen-Symphonie’ genoemd. Het wondermooie langzame deel (dat in de allereerste versie als derde deel, ná het Scherzo, klonk) doet religieus aan; het tweede thema wordt vaak als mystiek omschreven. Tegen het einde van dit deel citeert Bruckner een melodie uit het Benedictus van zijn Mis in f klein (1868) én horen we een passage die al vooruit wijst naar het Adagio uit zijn Negende symfonie; een moment dat volgens een commentator als ‘lucht van een andere planeet klinkt, zonder gewicht en bijna aan de andere zijde van de materie’. 

Met het Scherzo komen we weer met beide benen op de grond te staan, al nodigen de verwijzingen naar een Ländler uit tot dansen. De Finale zit vol wilde erupties en contrastrijke thema’s; de trompetsignalen, die in het eerste deel op de achtergrond klonken, worden hier nieuwe bouwstenen. Na een Generalpause van bijna drie maten klinkt in dit slotdeel als derde thema opnieuw een citaat uit de Mis in f klein: nu uit het Kyrie. In 1878 (toen hij al vijf symfonieën op zijn naam had staan) schreef Bruckner in een brief dat hij met zijn Tweede symfonie waarschijnlijk ‘de voor het publiek meest begrijpelijke’ symfonie had geschreven, maar populair werd het werk nooit. 

Nadat Bruckners Derde symfonie (in 1877) door de critici werd afgebrand, werd de Vierde positiever onthaald. Recensent Eduard Kremser maakte een vergelijking met Bruckners klassieke voorganger door (in 1881) op te merken: ‘Bruckner is de Schubert van onze tijd. Er bevindt zich zo’n stroom van gevoelens in zijn werken en het ene idee verdringt zo het andere dat men de rijkdom van zijn geest waarlijk moet bewonderen’. 

Bij het Concertgebouworkest stond Schuberts Vierde symfonie op 3 maart 1912 voor het eerst op de lessenaars, de dirigent was Evert Cornelis. Nikolaus Harnoncourt leidde op 24 november 1997 de laatste uitvoering, in Parijs. 

Bruckners Tweede stond op 9 januari 1913 voor het eerst op het programma, geleid door Willem Mengelberg; de laatste uitvoering was op 2 februari 1992 onder Riccardo Chailly.