Concertgebouworkest speelt Bruch en Schumann

Er gebeurde en veranderde veel in de negentiende-eeuwse Duitse muziek. Maar niet in het werk van Max Bruch. Gedurende zijn lange carrière was hij als een rots in de branding, deze rustige schepper van een omvangrijk oeuvre waarvan slechts een fractie de tand des tijds heeft doorstaan. Zijn beeld van de wereld was dat van een nogal starre Bismarck-bewonderaar op wie vernieuwing geen vat kreeg.

Met het klimmen der jaren – hij werd 82 – namen zijn tijdgenoten hem als componist steeds minder serieus en raakten zijn sterk aan Mendelssohn en Schumann verwante oratoria, symfonieën en kamermuziekwerken steeds meer op de achtergrond. Zijn naam bleef wel verbonden aan een enkel werk voor cello en orkest (Kol Nidrei) en drie vioolconcerten, waarvan het eerste al anderhalve eeuw staat te pronken tussen de concerten van Beethoven, Brahms, Brahms en Tsjaikovski.

Geen violist kan het negeren en weinig muziekliefhebbers blijven er onverschillig bij, zo gul springt de componist om met innemende, behaaglijk ­klinkende melodieën. Bruch was 28 toen hij zelf in Koblenz de eerste uitvoering dirigeerde. Al vrij kort daarna besloot hij op advies van de violist Joseph Joachim, die ook een belangrijke rol speelde bij het ontstaan van onder meer het Vioolconcert in D groot van Brahms, het werk te reviseren.

Joachim was vooral geïntrigeerd door het eerste deel, dat door zijn vrije opzet, met een stoere introductie alvorens het Allegro moderato begint, nogal de aandacht trok. In het tweede deel kon hij volop zijn kwaliteit als warmbloedig vertolker tonen. De Finale met haar dansritmen en ietwat Hongaarse pikanterieën verschafte hem en zijn medemusici en luisteraars ongetwijfeld veel plezier. Anderhalve eeuw later is dat nog precies zo.

Als een bezetene hamerde haar man dagenlang op de piano akkoorden in d mineur, schreef Clara Schumann-Wieck in de lente van 1841 in haar dagboek. Dat gehamer vormde de aanloop naar een symfonie in deze toonsoort. Orkestmuziek hield de labiele componist in die periode voortdurend uit zijn slaap.

Zijn vrouw, een internationaal befaamd pianiste, werd niet moe hem aan te sporen meer in het volle licht van het muziekleven te treden. Hij zou, meende zij, het intieme, overzichtelijke gebied van lied en pianocyclus achter zich moeten laten om zich op symfonieën te richten. Met als resultaat inderdaad vier symfonische partituren, waarvan die in d klein bij uitstek de duistere kant toont van de gespleten figuur die Robert Schumann was.

De reacties op het werk, dat in 1841 in Leipzig in première ging, waren uitgesproken lauw, wat de onzekere componist nog depressiever maakte dan hij al was. Hij onderwierp de partituur aan een grondige revisie waarbij hij de vier delen van de symfonie in elkaar liet overgaan. Ook besloot hij de orkestpartijen ter hand te nemen.Zo verdubbelde hij op veel plaatsen houtblazerspartijen om een vollere klank te verkrijgen, terwijl hij anderzijds begeleidende stemmen snoeide.

‘De symfonie is zeker beter en effectiever geworden’, schreef hij aan Johannes Verhulst, de met hem bevriende Nederlandse componist en dirigent. Maar collega Johannes Brahms liet weten dat hij de oorspronkelijke versie uit 1841 prefereerde. Die werd op zijn aandringen in 1891 alsnog gepubliceerd bij wijze van alternatief. Daardoor hebben dirigenten en orkesten de beschikking over Schumanns Vierde in twee sterk uiteenlopende gedaanten. Vandaag klinkt de gereviseerde versie.