Concertgebouworkest speelt Brahms’ Symfonieën nr. 2 en 4

Zo moeizaam als de Eerste symfonie tot stand kwam, zo vlot vloeiden de drie andere symfonieën uit Brahms’ pen. Voor de Tweede, Derde en Vierde symfonie samen had hij minder dan de helft van de tijd nodig. De kop was eraf, de hemel klaarde op. Na het ‘per aspera ad astra’-sfeertje (‘door moeilijkheden naar de sterren’) van de Eerste klinkt in de Tweede zon en zomer door. Kan het met de plaats te maken hebben? Brahms componeerde zijn Tweede symfonie in Pörtschach am Wörthersee, een dorpje in het zuiden van Oostenrijk. De componist had er op doorreis overnacht en het was hem er zo goed bevallen dat hij er drie opeenvolgende zomers zou doorbrengen. De zomer van 1877 volstond om zijn Tweede symfonie op papier te zetten. Zorgeloos klinkt ze meestal; het werk van een componist die niet meer moet zoeken, zoals hij hoorbaar deed in zijn Eerste, maar die het einde van een fase lijkt te bezegelen. De toonaard is het stralende D groot, de dankbare toonaard voor een vioolconcert bijvoorbeeld, dat Brahms een jaar later in dezelfde plaats zou componeren.

Toch zitten er rafelrandjes aan dit werk, het eerste al na een minuut. Na een opmaat van drie noten in ­cello’s en contrabassen bloeit de muziek open als een zomerdag, tot violen en ­cello’s zich bedenken en elkaar volgen in de diepte, om plaats te maken voor – ­verrassing – pianissimo pauken en sombere akkoorden door trombones, tuba en cello’s. De bevriende dirigent Vinzenz Lachner vroeg Brahms twee jaar later in een brief waarom hij de idyllische sfeer van de opening al zo snel tenietdeed. Brahms antwoordde voor zijn doen openhartig. Dat hij een door en door melancholisch persoon was, schreef hij, dat ‘zwarte vleugels voortdurend boven ons wapperen’. En hij verwees naar een motet dat hij tezelfdertijd met de symfonie had gecomponeerd en dat volgens hem er zijn schaduw op had geworpen: Warum ist das Licht gegeben dem Mühseligen?, naar een grimmige passage uit het Bijbelboek Job.

Een andere wolk trekt voorbij in het Adagio non troppo, misschien wel het emotionele hart van deze Tweede symfonie. Geen zorgeloze wandeling door natuurschoon, maar eentje met een steentje in de schoen, met bedenkingen en overpeinzingen en met klaaglijke blazers. Niettemin is dit Brahms’ meest optimistische symfonie. Lyrisch ook. Uitgelaten? Zo uitgelaten als Brahms wordt. In de wereld volgens Johannes Brahms hangen er altijd wel wat wolken. En zwarte vleugels dus.

Als halverwege het laatste deel van Brahms’ Vierde symfonie de beroemde, melancholische fluitsolo weerklinkt, is er geen weg meer terug. De muziek stevent af op een donker slot dat de Oostenrijkse dirigent Felix Weingartner in 1926 tot angstaanjagend profetische beeldspraak dreef: ‘Ik kan me niet ontdoen van de indruk van een onverbiddelijk noodlot, dat een onontkoombare ondergang inluidt van een groot man of een groot volk. (…) Het tragische slot van dit deel is een ware orgie van vernietiging, een verschrikkelijke tegenhanger van de uitbarsting van vreugde aan het eind van de laatste symfonie van Beethoven.’ Het straffe is dat Brahms dit niet bereikt met koortsige retoriek, maar met een efficiënte concentratie van muzikaal materiaal.

Net als de Tweede en de Derde was ook de Vierde symfonie een zomerklus. De componist vond zijn zomerverblijf dit keer in het Oostenrijkse Mürzzuschlag, honderd kilometer buiten Wenen. Het huis waar Brahms in de zomers van 1885 en 1886 aan zijn Vierde symfonie en verscheidene vocale composities werkte, is nu een museum. In de omgeving kan je een Brahms-wandeling maken, net zoals de componist er graag deed. Zomerse sfeer en rust hoef je evenwel niet te verwachten in zijn Vierde symfonie: dit is Brahms’ ‘Tragische’.

De start van de symfonie is typisch Brahms: een schijnbaar onooglijk motiefje, een melodie in scherven die het DNA van het hele Allegro non troppo vormt. Wat volgt, is nachtmuziek: een Andante moderato waarin de hoorns solo het thema aankondigen. Het franke Allegro giocoso is het uitbundigste deel van alle vier de Brahms-symfonieën, het enige echte scherzo ook. Het contrast met de imposante finale is des te groter. Blazers, inclusief trombones, zetten de toon met een koraal, later geïdentificeerd als een baslijn uit het slotdeel (Meine Tage in dem Leide) van Bachs Can­tate BWV 150 (maar volgens de laatste inzichten waarschijnlijk gebaseerd op ­Beethoven). De rest van het slotdeel is een reeks vernuftige variaties op deze baslijn, een zogeheten passacaglia. Brahms doet dit zo vloeiend dat het nooit academisch aanvoelt, integendeel: het leidt hem naar een enorme doeltreffendheid.

Johannes Brahms dirigeerde zelf de première van zijn Vierde symfonie, op 25 oktober 1885. Niet in Wenen, maar in zijn vertrouwde Meiningen. Brahms was er van 1880 tot 1885 intendant geweest van de Meininger Hofkapelle – daarna nam de toen 21-jarige Richard Strauss het over. Brahms wilde de première zelf dirigeren met een orkest dat hij kende. Je zou denken dat het te maken had met de ongemakkelijke reacties van een groep intimi aan wie hij de symfonie op piano had voorgespeeld. Anderzijds was Brahms er niet (meer) de persoon naar om zich daar veel van aan te trekken, en gelijk had hij: zijn Vierde symfonie was vanaf de eerste uitvoering een doorslaand succes. Critici en kenners zouden het werk prijzen als een van de grootste orkestrale werken sinds Beethoven, misschien wel nog groter dan zijn Eerste symfonie.

En zo bleef de vergelijking met Beethoven Brahms achtervolgen, al was hij intussen al lang uit diens schaduw gestapt. Met zijn vier symfonieën was Brahms zelf een grote ‘B’ geworden.

Brahms: de symfonieën

De eerste uitvoeringen van Brahms’ symfonieën door het Concertgebouworkest werden alle gedirigeerd door Willem Kes:
Vierde symfonie: 14 december 1888
Tweede symfonie: 29 maart 1889
Derde symfonie: 6 maart 1890
Eerste symfonie: 30 oktober 1890

De meest recente uitvoeringen maakten deel uit van de Brahms-­cyclus onder leiding van John Eliot Gardiner:
Eerste symfonie: 19 september 2021, gecombineerd met koorwerken (Monteverdi Choir)
Tweede symfonie: 15 mei 2022, gecombineerd met het Eerste pianoconcert (Stephen Hough)
Derde symfonie: 8 oktober 2022 (Essentials), op 7 oktober gecombineerd met koorwerken (Monteverdi Choir)
Vierde symfonie: 29 januari 2023, gecombineerd met het Tweede piano­concert (Stephen Hough)