Concertgebouworkest speelt Brahms’ Symfonieën nr. 1 en 3

Brahms gaf zelden toelichting bij zijn composities. Autobiografische hints? Confidenties? Dubbele bodems? Hij liet publiek en critici lustig raden, en dat deden ze dan ook. Zeker over zijn Derde symfonie viel er wel wat te zeggen. Van de code in de openingsmaten tot het onthechte pianissimo van het slotakkoord: is dit Brahms’ muzikale sleutelroman? Robert Schumann heeft er alleszins een opvallende cameo in.

Oktober 1853 was de maand waarin Johannes Brahms een vriendschap smeedde met Robert Schumann – die toen geen drie jaar meer te leven had – en diens vrouw Clara. Met haar zou Brahms jarenlang een platonische   relatie onderhouden. Clara’s kinderen en Brahms’ solitaire aard stonden in de weg van iets hechters. De drie waren samengebracht door Joseph Joachim, invloedrijke vioolvirtuoos en muzikale matchmaker. Robert Schumann wilde Joachim daarvoor bedanken met een origineel cadeau: met drie componisten samen een vioolsonate schrijven ter ere van de violist. Schumann en Brahms namen samen drie van de vier delen voor hun rekening, voor het eerste deel werd de jonge belofte Albert Dietrich aangezocht. De inspiratie vonden ze in Joachims toenmalige levensmotto: ‘frei aber einsam’, afgekort f-a-e, een themaatje dat als een rode draad door de sonate loopt.

Fast forward naar dertig jaar later, 1883. Brahms presenteert aan het begin van zijn Derde symfonie zijn eigen motto: ‘frei aber froh’, f-a-f. Vrij maar vrolijk, zoals het een verstokte vrijgezel betaamt. Hoewel: de a is een as, waardoor majeur en mineur meteen onprettig tegen elkaar aanschuren, zoals ze dat de hele symfonie zullen doen. Zo verstokt was die vrijgezel dus misschien niet, vandaar dat Brahms de zomer niet toevallig doorbracht in Wiesbaden. Daar verbleef toen ook de jonge alt Hermine Spies, voor wie hij later onder andere de Fünf Li­eder, opus 105 zou componeren. En daar in Wiesbaden stroomde ook de Rijn, voor altijd verbonden met zijn betreurde vriend Robert Schumann – Brahms citeert in dit werk vrijwel letterlijk uit Schumanns Derde symfonie (de ‘Rheinische’).

Antonín Dvořák, de acht jaar jongere collega voor wie Brahms zich sterk zou inzetten, was een van de eersten die nog voor de première met de symfonie kennismaakte. In oktober 1883 schreef hij aan hun gezamenlijke uitgever: ‘Ik was onlangs in Wenen, waar ik enkele aangename dagen doorbracht met Brahms. Hij was net terug van Wiesbaden, een schilderachtig stadje aan de Rijn. Je weet hoe terughoudend hij is om over zijn muziek te praten, zelfs tegenover zijn beste vrienden, maar niet tegen mij. Op mijn verzoek speelde hij het eerste en laatste deel van zijn nieuwe symfonie aan me voor. Zonder overdrijving kan ik zeggen dat dit werk zijn twee voorgaande symfonieën overtreft.’

Het publiek dat op 2 december 1883 de première door de Wiener Philharmoniker bijwoonde, was dezelfde mening toegedaan. Dat was niet zo vanzelfsprekend, gezien de ambivalentie die rond deze symfonie hangt, de herfstige berusting zonder grote gebaren, het gebrek aan viriele finales: elk van de vier delen eindigt met een vredig piano of pianissimo.

Brahms: de symfonieën

De eerste uitvoeringen van Brahms’ symfonieën door het Concertgebouworkest werden alle gedirigeerd door Willem Kes:
Vierde symfonie: 14 december 1888
Tweede symfonie: 29 maart 1889
Derde symfonie: 6 maart 1890
Eerste symfonie: 30 oktober 1890

De meest recente uitvoeringen maakten deel uit van de Brahms-­cyclus onder leiding van John Eliot Gardiner:
Eerste symfonie: 19 september 2021, gecombineerd met koorwerken (Monteverdi Choir)
Tweede symfonie: 15 mei 2022, gecombineerd met het Eerste pianoconcert (Stephen Hough)
Derde symfonie: 8 oktober 2022 (Essentials), op 7 oktober gecombineerd met koorwerken (Monteverdi Choir)
Vierde symfonie: 29 januari 2023, gecombineerd met het Tweede piano­concert (Stephen Hough)

Op 30 september 1853 stond de twintigjarige Johannes Brahms in Düsseldorf aan de deur bij Robert en Clara Schumann, een ontmoeting die de drie levens op alle vlakken overhoop zou gooien. Nog geen maand later publiceerde Robert Schumann een geestdriftig tijdschrift­artikel waarin hij Brahms aankondigde als dé componist van de toekomst – en gelijk had hij natuurlijk. Het pamflet gaf Brahms een flinke zet, maar legde ook druk op zijn schouders. Niet dat Brahms de verwachtingen niet zou inlossen, het bleef wel wachten op zijn eerste symfonie, uiteindelijk toch de toetssteen voor de gedoodverfde opvolger van Ludwig van Beethoven die hij was. En had Schumann in zijn artikel niet voorspeld dat pas met inzet van de grote middelen – orkest en koor – Brahms’ talent echt tot vuurwerk zou leiden? Het is niet dat Brahms het niet probeerde, het duurde gewoon – spoiler alert – meer dan twintig jaar.

Johannes Brahms in 1874

Zijn eerste symfonische probeersels leidde Brahms nog af naar zijn Eerste pianoconcert en twee Sere­nades. Pas in 1862 leek het eerste deel van zijn Eerste symfonie klaar, weliswaar nog zonder de majestueuze opening met de pulserende paukenslagen. 1868 – inmiddels vijftien jaar na Schumanns profetie – werd het jaar van de doorbraak, om drie redenen. Met Ein deutsches Requiem bewees Brahms effectief dat hij koor en orkest als de beste kon versmelten. Op de première was Max Bruch, Brahms’ jongere collega die opzien had gebaard met zijn Vioolconcert en aan een symfonie werkte die hij zou opdragen aan Brahms. Kon meespelen, als voorzet. Een derde reden waarom 1868 cruciaal lijkt, is een verjaardagskaart die Brahms aan Clara Schumann stuurde. Daarop een flard partituur met het hoornthema dat later zou opduiken in de finale van Brahms’ Eerste symfonie. Het begeleidende tekstje luidde: ‘Hoch auf’m Berg, tief im Tal grüss’ ich dich viel tausend mal!’ Het verleidde sommigen later tot de suggestie dat Brahms met het idee speelde om zijn Eerste symfonie te besluiten met een finale voor koor, zoals de Negende symfonie (1822-24) van Beethoven – een werk dat op Brahms een dermate sterke indruk had gemaakt dat hij wel zou uitkijken alvorens zelf een symfonie op de wereld los te laten. Verwijzingen naar Beethoven waren sowieso niet van de lucht toen Brahms’ Eerste symfonie in c klein – de toonsoort van Beethovens Vijfde – in oktober 1876 in Karlsruhe in première ging. Brahms had het dan ook over zichzelf afgeroepen, door het thema van het vierde deel te modelleren naar het ‘Alle Menschen werden Brüder’-­thema uit de Negende van Beethoven. Maar dit was ze, ja: de eerste grote symfonie sinds Beethoven.