Concertgebouworkest speelt Bach en Händel met Leonardo García Alarcón

In oktober 2022 maakte barok-­expert Leonardo García Alarcón een indrukwekkend debuut bij het Concertgebouworkest.

‘Bach was ook gewoon een mens die zich vermaakte in het café met bier, koffie en goede muziek’

Nu is hij terug met een programma waarin hij werken van Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel met elkaar combineert, op een manier zoals Bach dat zelf gedaan zou kunnen hebben tijdens de ­concertavonden die hij sinds 1729 organiseerde in het Zimmermannschen Kaffeehaus in Leipzig. ‘Ik wil het Amsterdamse publiek graag een minder bekende kant van Bach laten zien. Hij was niet alleen die geniale, serieuze, heilige componist, hij was ook gewoon een mens die zich vermaakte in het café met bier, koffie en goede muziek’, vertelt Alarcón in zijn toelichting bij dit uitzonderlijke programma.

De Argentijnse klavecinist en dirigent ziet er enorm naar uit om opnieuw samen te werken met het Concert­gebouworkest. ‘Ik bewonder het orkest al sinds mijn jeugd. Als achtjarig jongetje kreeg ik van mijn oma een cassettebandje met Bachs Matthäus-­Passion, uitgevoerd door het Concertgebouworkest onder leiding van Eugen Jochum. Toen ik deze muziek voor het eerst hoorde was ik verbijsterd. Het was een allesbepalende ervaring die er mede voor heeft gezorgd dat Bach de allerbelangrijkste componist is in mijn leven. Tijdens mijn debuut bij het Concertgebouworkest stond Händels Acis and Galatea in Mozarts bewerking op de lessenaars. Een eervolle uitnodiging die heel belangrijk voor mij was. En tegelijkertijd dacht ik: wat zou het geweldig zijn om ook een keer Bach te spelen met dit orkest!’

Twee jaar later komt deze wens van Alarcón uit. Inmiddels heeft hij de musici leren kennen en heeft hij veel anekdotes gehoord over de bijzondere samenwerking van het orkest met de eminente oudemuziekspecialist Nikolaus Harnoncourt, die tot zijn overlijden in 2016 honorair gastdirigent was. Bovendien heeft Alarcón zelf ervaren hoe goed het orkest reageerde op zijn interpretatie van Acis and Galatea. ‘Neem nu de strijkers: wat een homogene klank en wat een beheersing van het vibrato, en ze kunnen probleemloos de snelste tempi uitvoeren. Toen ik met de musici van het Concertgebouworkest werkte, heb ik geen barokorkest gemist.’

Bach ontmoet Händel 

Dat Alarcón dit keer heeft gekozen voor muziek van Bach zal niemand verbazen, maar de selectie van werken is wel verrassend, net als de ongebruikelijke volgorde en de toevoeging van muziek van Händel. Gek genoeg hebben Händel en Bach elkaar nooit ontmoet, al heeft Bach wel twee mislukte pogingen ondernomen. Ze worden ten onrechte vaak tegen elkaar afgezet: Bach als de serieuze kerkmusicus met veel verplichtingen en Händel als de vrije operacomponist die zich uiteindelijk in Londen vestigde. Maar Händel was niet alleen degene die het populaire Italiaanse genre meenam naar Londen, aldus Alarcón: ‘In zijn muziek weerklinkt ook de invloed van Engelse componisten als Henry Purcell en hij schreef zelf óók sacrale muziek. En Bach was niet alleen die geniale, serieuze, heilige componist, maar ook een levensgenieter.’

Alarcón wil laten horen dat Bach en Händel aan elkaar gewaagd waren. ‘Van beide componisten heb ik twee beroemde orkestwerken geselecteerd voor een vergelijkbare bezetting, met voor die tijd ongebruikelijk veel koperblazers. We beginnen met Bachs feestelijke Derde orkestsuite, die hij heeft geschreven voor een van zijn concerten in het befaamde Café Zimmermann, en we eindigen met Music for the Royal Fireworks waarin Händel al zijn eruditie toont.’ Daar tussenin klinkt de fenomenale Sinfonia uit Bachs cantate BWV 42, een rijk georkestreerd deel dat in Bachs tijd ook als zelfstandig orkestwerk is uitgevoerd. ‘Eigenlijk is het een soloconcert voor twee hobo’s en fagot, geweldig om dat met de virtuoze blazers van dit orkest te doen!’ Om de dialoog extra levendig te maken heeft Alarcón aria’s toegevoegd uit twee relatief onbekende wereldlijke cantates van Bach. ‘Ik ben heel blij dat ­Andreas Wolf beschikbaar was, ik vind hem een van de beste Bachzangers van het moment. Dat ik alleen bas-aria’s heb geselecteerd is overigens niet toevallig: het is goed mogelijk dat Bach deze aria’s zelf ook wel eens heeft gezongen tijdens een van de gezellige avonden in Café Zimmermann.’

De kracht van goede muziek: twee verhalen

De manier waarop Alarcón dit alles met elkaar verweeft is niet evident. De opzet is symmetrisch: de Sinfonia uit Bachs cantate BWV 42 fungeert als scharnierpunt tussen twee verhalende helften. Het eerste verhaal gaat over de strijd tussen de ‘hoge’ kunstmuziek van de Griekse god Phoebus en de ‘lage’ populaire muziek van de herdersgod Pan. Bach laat in zijn wereldlijke cantate BWV 201 beide goden aan het woord, maar hij doet dat zo geniaal dat je eigenlijk niet kan kiezen welke muziek nu het mooist is: de diep doorwrochte, troostrijke aria van Phoebus of het opgewekte en aanstekelijke ’simpele’ lied van Pan, die in het middendeel gekscherend de ingewikkelde kunstmuziek imiteert. In combinatie met Bachs Derde orkestsuite waarin beide muziekstijlen meesterlijk door elkaar heen lopen blijft deze strijd onbeslist. Of eigenlijk is het een bewijs van het genie Bach: of hij nu vrolijke dans­muziek schrijft of een aangrijpend lied, zijn muziek overtuigt altijd.

Het tweede verhaal gaat over de dreiging van natuurgeweld tijdens het vieren van de vrede. ‘Het was mijn eigen fantasie om Händels Music for the ­Royal Fireworks te laten verstoren door de dreiging van alles verwoestende stormen’, vertelt Alarcón. Händel schreef deze aantrekkelijke muziek in opdracht van het Britse koningshuis ter viering van de Vrede van Aken in 1748, het einde van de ­Oostenrijkse Successieoorlog. Dat feest werd destijds verwoest door een ander soort natuurgeweld: de gigantische stellage van het koninklijke vuurwerk vloog in brand. Alarcón laat het koninklijke feest ‘verstoren’ door ‘een van Bachs meest complexe en geniale recitatieven’ en twee bas-aria’s uit de wereldlijke cantate BWV 205. Bach componeerde deze in opdracht van een groep studenten uit Leipzig ter ere van de naamdag van een favoriete, progressieve docent. We ­horen hoe Aeolus, de heerser over de winden, overtuigend lacht bij de gedachte dat de door hem opgewekte stormen de feestvreugde zullen verwoesten, terwijl hij uiteindelijk met trots zijn verlies neemt en de stormen het zwijgen oplegt. ­Tegelijkertijd fungeert dit verhaal als een fictieve dialoog tussen Händel en Bach, die beiden op hun eigen manier de mooiste muziek hebben geschreven.