Concertgebouworkest & Renée Fleming: Strauss' Vier letzte Lieder

Naar verluidt had de Oostenrijkse componist Franz von Suppé zo’n obsessie met de dood, dat hij regelmatig in een lijkkist ging slapen om vast te wennen. Hij voelde zich aangetrokken tot opera en kerkmuziek – hij schreef bijvoorbeeld een requiem – maar oogstte vooral succes met een dertigtal Weense operettes. Van dat genre was Suppé namelijk een belangrijke grondlegger. Enkele van zijn ouvertures prijken regelmatig op concertprogramma’s, zoals die uit de toneelmuziek voor Karl Elmars klucht Dichter und Bauer. Bij de première (24 augustus 1846) daarvan sloeg de ouverture zo aan dat ze moest worden herhaald. De muziek is fris en charmant; met een beetje fantasie horen we er het contrast in tussen de elegante dichter en de meer aardse boer.

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 28 juli 1895 onder leiding van Jean Renard. De laatste werd op 10 juni 1983 geleid door Anton Kersjes.

‘Papa, hou op met brieven schrijven en mokken, je schiet er niets mee op. Schrijf liever een paar mooie liederen,’ zei Franz Strauss in het voorjaar van 1948 tegen de in Montreux verblijvende Richard. Diens eerherstel na de Tweede Wereldoorlog had veel van zijn geduld gevergd en hij was niet tevreden over zijn engagementen. Maar een paar maanden later legde hij een stapel bladmuziek op tafel en zei tegen zijn schoondochter Alice: ‘Hier zijn de liederen die je man heeft besteld.’ Dit betrof wat wij nu kennen als de Vier letzte Lieder voor sopraan en orkest.

Drie teksten zijn van Hermann Hesse, die de componist eerder in Zwitserland had ontmoet. Van Joseph von Eichendorff is Im Abendrot. De eerste schetsen daarvan dateren uit eind 1946/begin 1947; de partituur was op 6 mei 1948 klaar, gevolgd door Frühling op 18 juli, Beim Schlafen­gehen op 4 augustus en September op 20 september. 

Strauss was inmiddels 84. Hoewel er nog één lied zou komen – Malven, in november van datzelfde jaar – vormen de Vier letzte Lieder, zoals de uitgever Ernst Roth ze noemde, een sublieme bekroning van zijn liedoeuvre. Hier is sprake van een sereen, gefaseerd afscheid van de wereld, vol liefde en wijsheid, zonder een zweem van somberheid, met een subtiele suggestie van opgaan in iets hogers (‘Verklärung’, transfiguratie). 

Het vierluik is daarnaast een ode aan de sopraanstem, waar Strauss zoveel van hield, en aan zijn vrouw en artistiek partner, de zangeres Pauline de Ahna. Er spreekt een groot gevoel voor poëzie uit. Een soloviool schildert het opzweven van de ziel in Beim Schlafengehen. In September leidt een lyrische hoornpassage de slotmaten in; de warme klank van de hoorn, Strauss’ ­favoriete instrument, is in elk van de vier liederen een belangrijk sfeerelement. Im Abendrot opent met een lang en plechtig voorspel; de fluiten klinken als twee zingend opstijgende leeuweriken – of als de zielen van een liefhebbend paar in hun laatste levensfase.

De door Strauss zelf uitverkoren Noorse sopraan Kirsten Flagstad zong op 22 mei 1950 in Londen de postume wereldpremière, met Wilhelm Furtwängler als dirigent bij het Philharmonia Orchestra.

Gesigneerde foto van Kirsten Flagstad, jaartal onbekend

Het Concertgebouworkest voerde dit werk voor het eerst uit in december 1958 (de 16e in Den Haag, de 17e in Het Concertgebouw) onder George Szell met Sena Jurinac als soliste. In juni 1964 leidde Szell het werk met Elisabeth Schwarzkopf binnen het Holland Festival. Daniel Harding leidde de laatste uitvoering die op 20 oktober 2013 plaatsvond met sopraan Emily Magee.

Wees mij genadig, God, in Uw trouw,
U bent vol erbarmen, wis mijn wandaden uit,
was mij schoon van alle schuld,
reinig mij van mijn zonden.

Aldus de eerste vier verzen van Psalm 51, waarin koning David als boeteling God om vergeving smeekt. Hij was naar bed geweest met Bathseba, de vrouw van de legerbevelhebber Uria, en had Uria op slinkse wijze de dood in gejaagd (II Samuel 11 en 12). In de Renaissance en de Barok werd de Latijnse versie, Miserere mei Deus, vaak op muziek gezet, bijvoorbeeld door Josquin, Palestrina, Lully en Allegri. Een Duitse curiositeit is Bachs Tilge, Höchster, meine Sünden, waarvoor hij de muziek leende van Pergolesi’s Stabat Mater.

De Schotse componist James MacMillan heeft een bijzondere affiniteit met het spirituele; het Concertgebouworkest voerde in 2009 zijn St. John Passion uit. MacMillan schreef zijn ­Miserere voor gemengd koor a cappella, het was een opdrachtwerk van AMUZ (Festival van Vlaanderen in Antwerpen) voor het festival Laus Polyphoniae 2009. Onder de titel Larghetto for ­Orchestra maakte MacMillan een grootse en kleurrijke instrumentale bewerking van dit koorwerk in opdracht van het Pittsburgh Symphony Orchestra voor het tienjarig jubileum van Manfred Honeck als muzikaal directeur. Onder diens leiding vond op 27 oktober 2017 de wereldpremière plaats in de Heinz Hall te Pittsburgh.

De wrede Chinese prinses Turan­dot legt alle prinsen die naar haar hand dingen drie raadsels op; wie ze niet kan oplossen, wordt onthoofd. Een onbekende prins (Calaf) weet de antwoorden maar legt nu Turandot een vraag voor: hoe heet hij? Als zij dat raadt, zal zijn leven alsnog verbeurd zijn. Niemand mag slapen voordat de naam bekend is geworden... Turandot komt er niet achter en geeft zich gewonnen wanneer Calaf haar kust. Hoewel hij mag vluchten, vertelt hij haar zelf zijn naam. Turandot verkondigt aan het volk dat ze die weet: ‘Liefde’!

Ping, Pang en Pong bespreken de angstwekkende situatie in het land 

Puccini had grote problemen met het creëren van een overtuigend slotduet voor zijn laatste opera; helaas overleed hij voortijdig aan een hartaanval na een operatie vanwege keelkanker. Meestal wordt Turandot uitgevoerd met Franco Alfani’s aanvullingen, maar in 2002 presenteerde het Concert­gebouworkest bij De Nationale Opera een versie die door Luciano Berio was gecompleteerd.

Samen met Tomáš Ille als instrumentator bewerkte Manfred Honeck delen uit Turandot tot een tekstloze symfonische suite; daarbij putte hij rijkelijk uit het eerste en tweede bedrijf. Zo eert hij Puccini als geniaal componist voor orkest, zonder in diens voetsporen te treden wat de ontbrekende finale betreft. Puccini’s meeslepende en exotische klankweelde komt uitstekend tot haar recht in een compilatie van cru­ciale momenten. Als in een symfonisch gedicht lopen de onderdelen in elkaar over. Schallende fanfares verzamelen het volk van Peking bij het paleis: een Perzische prins heeft gefaald en zal worden geëxecuteerd, tot vreugde van de bloeddorstige menigte. De ministers Ping, Pang en Pong bespreken de angstwekkende situatie in het land. De menigte krijgt medelijden met de jongeling op weg naar het schavot, maar Turandot bevestigt het doodvonnis. Calaf is overweldigd door haar ‘goddelijke schoonheid’ en wil haar veroveren, ondanks de smeekbeden van zijn slavin Liù, die verliefd op hem is. Een processie kondigt de oude keizer Altoum aan; de menigte wenst hem ‘10.000 jaren’ toe.

In juni 2002 leidde Riccardo Chailly Turandot bij De Nederlandse Opera (nu De Nationale Opera). Losse aria’s stonden bij drie gelegenheden (in 1960, 1988 en 2013) op de lessenaar.