Concertgebouworkest Kerstmatinee met Klaus Mäkelä
Concertgebouworkest
Klaus Mäkelä dirigent
Sol Gabetta cello
Dit concert wordt door AVROTROS live uitgezonden op de radio via NPO Klassiek en vanaf 15.00 uur op televisie via NPO 2.
Anton Arenski (1861-1906)
Variaties op een thema van Tsjaikovski, op. 35a (1894) Thema. Moderato – Var. 1. Un poco più mosso – Var. 2. Allegro non troppo – Var. 3. Andantino tranquillo – Var. 4. Vivace – Var. 5. Andante – Var. 6. Allegro con spirito – Var. 7. Andante con moto – Coda. Moderato
Pjotr Tsjaikovski (1840-1893)
Variaties op een Rococo-thema, op. 33 (1877, editie Fitzenhagen)
voor cello en orkest
Introductie. Moderato assai quasi Andante –
Thema. Moderato semplice – Var. 1. Tempo della Thema – Var. 2. Tempo della Thema – Var. 3. Andante sostenuto – Var. 4. Andante grazioso – Var. 5. Allegro moderato – Cadenza – Var. 6. Andante – Var. 7 e Coda. Allegro vivo
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)
Symfonie nr. 39 in Es gr.t., KV 543 (1788)
Adagio, Allegro
Andante con moto
Menuetto: Allegretto
Finale: Allegro
er is geen pauze
einde ± 15.30
Toelichting
Anton Arenski (1861-1906)
Variaties op een thema van Tsjaikovski
Een student zijn van Nikolaj Rimski-Korsakov en, later, een leraar van Serge Rachmaninoff en Aleksandr Skrjabin – dat is heel wat. Maar het is geen garantie voor eeuwige roem. ‘Anton Arenski is over een tijdje vergeten’, somberde een teleurgestelde Rimski-Korsakov over zijn vroegere leerling. Dat bleek enigszins overdreven: Arenski duikt nog steeds af en toe op in de concertzaal, maar altijd met de status van figurant, als het referentiekader van anderen, de lijst om het schilderij.
Dat was deels zijn eigen schuld. Je kunt geen enkele kunstenaar aanrekenen dat een ander beter is, of dat hij dingen doet die door de moderne tijd worden ingehaald. Wel is het jammer dat iemand die tot prachtig, expressief en kundig werk in staat is afhaakt omdat hij te veel gokt en zuipt. Achteraf is het misschien grappig dat een onverbeterlijk alcoholist de initialen A.A. draagt, maar zonder Arenski’s verslavingen hadden we nu meer en vaker van hem kunnen horen.
Daar komt bij dat Arenski geen hemelbestormer was die uitblonk in vernieuwingen – eerder een eclecticus. Hij absorbeerde wat hij tegenkwam – bij tijdgenoten, of in muziekbibliotheken – en reageerde daarop in zijn muziek. En wanneer een componist niet volkomen zichzelf lijkt, wordt hij op den duur door de muziekgeschiedenis overboord gezet. Vakmanschap wil dan nog wel eens een reddingsboei zijn; zo ook voor Arenski. Wat hij wél deed, deed hij goed – en in het hier gespeelde variatiewerk werd hij daarbij een handje geholpen door een onsterfelijk geworden van Pjotr Tsjaikovski (de Legende uit de Zestien kinderliederen, 54).
Arenski gebruikte dit thema eerder in zijn Strijkkwartet uit 1893, gecomponeerd ter nagedachtenis aan Tsjaikovski. Het tweede deel daaruit bleek zo succesvol dat hij het voor strijkorkest bewerkte. Een gelukkige keuze, want juist in die (meer uitgebreide) orkestversie hoor je dat Arenski tóch in staat was om een persoonlijke visie op andermans materiaal te geven. Het grondthema maakt zoveel metamorfoses door dat je geleidelijk Tsjaikovski’s wereld verlaat en Arenski’s eigen grillige universum betreedt.
Pjotr Tsjaikovski (1840-1893)
Variaties op een rococo-thema
Pjotr Tsjaikovski liet geen kans onbenut om zijn Russische nationaliteit te benadrukken, maar ondertussen laafde hij zich gulzig aan West-Europese invloeden. En af en toe, als hij zijn heftige zielenroerselen wilde sussen, wentelde hij zich in oudere muziek. De Weense Klassieken en de Rococo waren voor Tsjaikovski een soort vakantielanden: nostalgische toevluchtsoorden waar muziek nog over muziek ging en niet over persoonlijke kwellingen. In Wolfgang Amadeus Mozart (‘de Christus van de muziek’) waardeerde hij diens vermogen om persoonlijke passies en emoties ondergeschikt te maken aan een briljante vormgeving: je hoort bovenal muzikale flair en vakmanschap, eventuele ontboezemingen klinken hooguit tussen de noten door.
Fitzenhagen voorzag Tsjaikovski van speeltechnische adviezen en ging vervolgens met het stuk aan de haal
Met de Rococo-variaties haakte Tsjaikovski bovendien in op nog oudere tradities. Rococo is een stijlaanduiding voor diverse laat-zeventiende-eeuwse kunstuitingen en Tsjaikovski richtte zich op de grootste gemene deler daarvan: het krullerige, decoratieve, pittoreske. Dat wil niet zeggen dat Tsjaikovski in dit werk niet zichzelf is: de oude stijlelementen zijn in een persoonlijke, eigentijdse visie vertaald.
Je hoort hier een andere Tsjaikovski dan in zijn verhalende, vaak onheilszwangere symfonieën. Zelfs een sentimentele Rus kan het niet volhouden om altijd een ‘ouwe huilebalk’ te zijn, zoals Tsjaikovski zichzelf ooit typeerde. Wel toont hij de gave om enorm effectief te schrijven voor een instrument dat hij zelf niet beheerste. Een referentiekader had hij ook nauwelijks, want er bestond weinig repertoire voor en orkest. Hij kreeg hulp van de cellovirtuoos Wilhelm Fitzenhagen, een collega-docent aan het Moskous conservatorium voor wie Tsjaikovski het werk schreef. Fitzenhagen voorzag hem van speeltechnische adviezen en ging vervolgens met het stuk aan de haal: hij veranderde de volgorde van de variaties naar eigen inzicht en claimde later dat de componist daarmee akkoord was gegaan. Dat was de onzekere Tsjaikovski inderdaad, en later ineens niet, en uiteindelijk toch weer wel. Zijn oorspronkelijke compositie is gereconstrueerd en uitgevoerd, maar de ‘Fitzenhagen-versie’ is nog altijd de meest gangbare.
Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791)
Symfonie nr.39
De onaantastbare status die Wolfgang Amadeus Mozart tegenwoordig heeft, was in zijn laatste levensjaren ver te zoeken. Het wonderkind was volwassen geworden, zijn komeetachtige succes in Wenen had zijn glans verloren en de componist kampte met geld- en gezondheidsproblemen. Zelf optreden deed hij nauwelijks nog; zijn focus was inmiddels verschoven van instrumentale muziek naar , en dat is niet een genre waarin je elke maand iets nieuws aflevert.
Maar plots waren daar drie nieuwe symfonieën, in één zomer gecomponeerd. De laatste daarvan (nr. 41, ‘Jupiter’) was zó monumentaal en ongewoon dat die de twee andere volledig overschaduwde. De Symfonie nr. 39 in Es groot werd mogelijk niet eens tijdens Mozarts leven uitgevoerd, maar een jaar na diens dood maakte het stuk grote indruk op een herdenkingsconcert in Hamburg. Een criticus schreef: ‘Het begin is zó majestueus dat zelfs een koele, ongeïnteresseerde luisteraar erdoor overrompeld wordt. Daarna wordt de muziek vurig en grandioos en zó rijk aan ideeën dat je ze bijna niet in één keer kunt volgen.’
Toch bleef deze symfonie altijd relatief onbekend. Mozartspecialist Neal Zaslaw voerde daarvoor verschillende mogelijke redenen aan: de romantische gloed van de directe opvolger (Symfonie nr. 40) ontbreekt, het werk heeft geen pakkende bijnaam zoals de ‘Jupiter’-symfonie, door de Es groot resoneert de strijkerssectie minder en de – zonder hobo’s – is minder glansrijk. Daar staat tegenover dat dit werk een eigen heeft door de prominente rol van klarinetten – in 1788 nog altijd relatief nieuw, in een symfonie – en dat het hele stuk vol pakkende motieven en onverwachte wendingen zit. Het is een van Mozarts meest contrastrijke symfonieën waarin hij effectief met licht en schaduwen speelt: fluisterzachte en bombastische passages wisselen elkaar voortdurend af. En wie na drie delen nog niet overtuigd is kan zich laten meesleuren door het slotdeel, waarin Mozart zich duidelijk spiegelt aan de speelse uitsmijters waarmee Joseph Haydn zijn symfonieën laat eindigen.
door Michiel Cleij
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Klaus Mäkelä, dirigent
Klaus Mäkelä is muziekdirecteur van het Orchestre de Paris sinds 2021. In seizoen 2027/2028 wordt hij chef- van het Concertgebouworkest; tegelijkertijd begint hij dan als music director van het Chicago Symphony Orchestra.
Van 2020 tot juni 2026 was hij chef-dirigent van de Oslo Philharmonic. Als gastdirigent stond hij onder meer voor de Berliner en Wiener Philharmoniker en The Cleveland Orchestra. Klaus Mäkelä heeft een exclusief contract met Decca Classics, waarvoor hij met de Oslo Philharmonic onder meer alle symfonieën van Sibelius opnam, met het Orchestre de Paris drie albums met daarop werken van Debussy, Stravinsky, Berlioz en Ravel, en met het Concertgebouworkest Mahlers Achtste symfonie.
Tijdens zijn laatste seizoen in Parijs staan onder meer Berlioz’ Roméo et Juliette, Mahlers Derde en Achtste symfonie en een wereldpremière van Larcher op het programma.
Het Concertgebouworkest nodigde Klaus Mäkelä na zijn debuut in september 2020 meermaals opnieuw uit en benoemde hem in 2022 tot toekomstig chef-dirigent. Na zeer succesvolle gezamenlijke tournees in de Verenigde Staten (2024) en Oost-Azië (2025) startte in 2026 een jaarlijkse residency op de Osterfestspiele in Baden-Baden.
Dit seizoen reist Klaus Mäkelä uitgebreid met het Concertgebouworkest door Europa, leidt hij het Annual Gala en staan onder meer Beethovens Missa solemnis, Mahlers Zevende symfonie en een opdrachtwerk van Lindberg op het programma.
De Kerstmatinee van 2026 is zijn vijfde sinds 2020. Als cellist treedt Klaus Mäkelä regelmatig op met leden van het Concertgebouworkest, het Orchestre de Paris en het Chicago Symphony Orchestra.
Klaus Mäkelä studeerde orkestdirectie aan de Sibelius-Academie in Helsinki bij Jorma Panula en bij Marko Ylönen, Timo Hanhinen en Hannu Kiiski.
Sol Gabetta, cello
Sol Gabetta begon haar studie in Buenos Aires en Madrid en zette haar opleiding voort bij David Geringas in Berlijn. In 2004 vestigde ze haar naam definitief door het winnen van de Credit Suisse Young Artist Award en een aansluitend optreden met de Wiener Philharmoniker.
De Argentijnse celliste van Frans-Russische afkomst is onder meer gelauwerd met een Grammy Award, vijf keer een Echo Klassik en de Herbert von Karajan Preis. Componisten als Peteris Vasks en Wolfgang Rihm droegen nieuw werk aan haar op. Sol Gabetta trad onder meer op met de Berliner en de Wiener Philharmoniker, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het BBC Symphony Orchestra (Proms), het Orchestre National de France en de Los Angeles Philharmonic. Recent bekleedde ze residencies bij het Wiener Konzerthaus, de Bamberger Symphoniker, het Orchestre Philharmonique de Radio France, het Tonhalle-Orchester Zürich en in 2025/2026 bij zowel het Konzerthaus Dortmund als Bozar in Brussel. De celliste is oprichter en artistiek leider van het Solsberg Festival in Zwitserland en geeft sinds 2005 les aan de Musik-Akademie Basel.
Sol Gabetta was sinds 2011 meermaals te gast bij het Concertgebouworkest. Zo bracht ze er in mei 2019 samen met violiste Patricia Kopatchinskaja de première van het dubbelconcert akin, dat Michel van der Aa speciaal voor hen componeerde. De meest recente samenwerking betrof het Eerste celloconcert van Martinů onder leiding van Santtu-Matias Rouvali in mei 2026. Drie maanden later was ze te gast op het Prinsengrachtconcert. Sol Gabetta bespeelt een cello van Matteo Goffriller (Venetië, 1730).






