Concertgebouworkest Kerstmatinee: Klaus Mäkelä

Unsuk Chin studeerde compositie in haar geboortestad Seoul maar verhuisde in 1985 naar Duitsland, waar ze sindsdien woont. Zij schrijft muziek met een betoverende klankschoonheid en won vele prestigieuze prijzen, waaronder de Grawemeyer Award 2004.

Haar nieuwe werk voor het Concertgebouworkest en de BBC is geschreven ter gelegenheid van Ludwig van Beethovens 250ste geboortejaar en gebaseerd op de Konversationshefte van de Duitse componist. ‘Beethoven gebruikte die notitieboekjes om te communiceren toen hij doof begon te worden’, zegt Chin desgevraagd, ‘het waren zogezegd zijn social media.’ Ze is ervan overtuigd dat zijn gehoorverlies en de daarmee samenhangende communicatiestoornissen leidden tot ‘een innerlijke woede en frustratie’ die zijn weerslag vond in het ‘extreme bereik van zijn muzikale taal, variërend van vulkaanachtige uitbarstingen tot uiterste sereniteit’.

Eén zinnetje in de boekjes trof haar bijzonder: ‘Majeur of mineur. Ik ben de winnaar.’ Hierop reflecteert ze in haar nieuwe compositie: ‘Mijn muziek is weliswaar niet tonaal, maar in de harmonische structuur haakt zij wel aan bij Beethoven. Er zitten verborgen verwijzingen in naar zijn werk, maar geen letterlijke citaten.’ Welke dat zijn wil ze niet verklappen: ‘Ik laat de muziek liever voor zichzelf spreken.’

Ze herkent zich in Beethovens drang om nieuwe wegen te verkennen: ‘Hij verlegde voortdurend de grenzen van de muzikale taal en zijn zoektocht naar originaliteit veranderde de loop van de muziekgeschiedenis.’ Zomin ze zichzelf wil vastpinnen op een bepaalde stijl, zo valt ook Beethoven niet in een hokje te plaatsen. ‘Om Ezra Pound te parafraseren: Beethoven is klassiek vanwege een zekere tijdloze en onstuitbare frisheid. Zijn muziek kan voortdurend herontdekt en geherdefinieerd worden. Hij is een componist voor het leven.’

BBC Radio 3 was de eerste opdrachtgever; helaas ging de geplande wereldpremière van subito con forza door het BBC Symphony Orchestra wegens Covid-19 niet door. Ook de Duitse première door het Concertgebouworkest wordt uitgesteld tot nader order.

De gelukkigste tijd van Richard Wagners leven was de periode die hij onmiddellijk na zijn huwelijk met Cosima von Bülow (dochter van Franz Liszt en gescheiden van dirigent Hans von Bülow) doorbracht in zijn landhuis ‘Tribschen’ bij Luzern. Daar werd ook hun zoon Siegfried geboren. Huwelijksgeluk en vadertrots vinden hun neerslag in de Siegfried-Idyll. Het stuk is een symfonisch gedicht, in 1870 gecomponeerd als verrassingsgeschenk voor de verjaardag van Cosima. Ze verjaarde op 24 december maar dat werd altijd op Eerste Kerstdag gevierd.

Hans Richter, Wagners assistent die later een vermaarde dirigent werd, en veertien musici stelden zich op 25 december om half acht ’s ochtends op in de hal van het huis. Cosima beschreef nadien in haar dagboek hoe ze door de muziek werd gewekt.

Daarna trad Wagner de slaapkamer binnen met hun kinderen. Op de kaft van de partituur die hij zijn vrouw overhandigde, stond: ‘Tribschen Idyll, met Fidi’s vogelzang en oranje zonsopgang, een symfonische verjaardagswens voor Cosima van haar Richard’. Fidi was het koosnaampje van Siegfried, hun derde kind, dat in juni 1869 was geboren. Tijdens de bevalling had Wagner een vogel horen zingen terwijl een idyllische zonsopgang plaatsvond boven het Vierwoudstedenmeer. Cosima was erg blij met het stuk en dezelfde dag werd het nog tweemaal uitgevoerd. Daarna werd het jarenlang niet gespeeld. Het bleef gekoesterd als Richards en Cosima’s private schat. Gedwongen door geldnood heeft Wagner het in 1877 toch uitgegeven. De titel werd van Tribschen Idyll gewijzigd in Siegfried-Idyll.

Veel motieven zijn ontleend aan de opera Siegfried, maar krijgen hier een totaal andere betekenis en een veel intiemere en transparantere sfeer. Daarnaast is Siegfrieds vogel (eveneens een significant element in de opera) goed herkenbaar. Verder maakt Wagner gebruik van het Duitse wiegeliedje Schlaf mein Kind en van een onvoltooid strijkkwartet dat hij eerder voor Cosima had willen schrijven. Na een teder begin bloeit de muziek open in een gloedvol crescendo: de ultieme uitdrukking van Richards liefde voor zijn vrouw en van zijn dankbaarheid voor het prille gezinsgeluk.

Voordat Willem Mengelberg zich overgaf aan de symfonieën van Gustav Mahler was onder diens tijdgenoten Richard Strauss duidelijk zijn favoriet. Tussen 1896 en 1903 zien we op de programma’s van het Concertgebouworkest niet minder dan twaalf titels van deze componist staan. Strauss zelf dirigeerde het Amsterdamse orkest voor het eerst in 1897. De drieëndertigjarige componist was zo onder de indruk van de uitvoering van Tod und Verklärung dat hij beloofde zijn volgende grote orkestwerk aan het nog jonge Amsterdamse orkest op te dragen. Dat zou Ein Heldenleben worden, waarmee het Amsterdamse publiek in 1899 zou kennismaken.

Strauss had sinds Tod und Verklärung drie andere ‘Tondichtungen’ gecomponeerd: Also sprach Zarathustra, Till Eulenspiegel en Don Quixote. Aan de dirigent Gustav Kogel schreef hij: ‘Ik zie een zo duidelijke lijn tussen Don Quixote en Ein Heldenleben dat speciaal Don Quixote pas volledig begrepen kan worden wanneer dat werk naast Ein Heldenleben wordt gelegd.’

Wie is de held in Ein Heldenleben en wat gebeurt er met hem? De opschriften van de delen en de door de componist erbij geschreven notities suggereren dat het hier om een miskend genie gaat. Halverwege het symfonisch gedicht kr­uisen onbetekenende tegenstanders – de met schrille blazers karikaturaal afgeschilderde muziekcritici – zijn pad. Hij weert zich manhaftig in alle conflicten – militante strijdmuziek – met degenen die hem niet begrijpen. Na deze ervaringen staat hij, met een meelevende echtgenote aan zijn zijde, gelouterd in het leven. Een muzikale terugblik voert ons door middel van talrijke citaten langs zijn vroegere werken. In het slotdeel vindt de held de eeuwige rust.

Is Ein Heldenleben een egodocument? Aan de Franse auteur Romain Rolland schreef Strauss: ‘U hoeft mijn programma niet te lezen. Het is voldoende te weten dat het een held beschrijft die in gevecht met zijn vijanden is.’ De denkbeeldige verbinding met Don Quixote waarop de componist zinspeelde geeft te denken. Bekend is dat Strauss een enigszins robuuste Beierse humor bezat. Van een zekere kleinburgerlijkheid kan hij niet worden vrijgepleit. Kan zo iemand van megalomanie worden beschuldigd? Mocht de hier uitgebeelde held in de visie van de componist toch Richard Strauss heten, dan vertoont de uitgebreide, elegante en grillige vioolsolo, die in Des Helden Gefährtin de meest lyrische bladzijden van de partituur beslaat, eerder de trekken van zijn echtgenote Pauline de Ahna, zo heeft ook de componist toegegeven. Bekend is dat deze generaalsdochter in huize Strauss op niet mis te verstane wijze de dienst uitmaakte. Zo beschouwd is de held uit Ein Heldenleben een heldin.

Soms gunnen componisten ons een onverwacht kijkje in hun persoonlijk leven. Het geeft de muziek een speciale, intieme glans. Zeker als er echtelijke liefde en gezinsgeluk in het spel is. Zoals bij Siegfried-Idyll, waarmee Richard Wagner zijn Cosima verraste: op Eerste Kerstdag, de ochtend na haar verjaardag, klonk de wereldpremière in de vestibule van huize Wagner. Richard Strauss verklankte in Ein Heldenleben de heldhaftige strijd van de kunstenaar met zijn critici, maar de echte held is zijn vrouw, die geëerd wordt in de vioolsolo die het kloppend hart van het werk vormt. Ein Heldenleben stond bovendien aan de basis van de lange, gelukkige relatie tussen Strauss en het Concertgebouworkest. Unsuk Chin, ten slotte, liet zich voor ­subito con forza inspireren door Ludwig van Beethovens notitieboekjes, die zo veel onthullen over zijn ideeën en zielenroerselen. Het werk is niet alleen een liefdesverklaring van Chin aan de muziek van Beethoven, maar speelde ook een rol bij de sterke relatie die zo snel ontstond tussen dirigent Klaus Mäkelä en het Concertgebouworkest: de wereldpremière vond plaats tijdens hun allereerste gezamenlijke concert, in september 2020. Het orkest nodigde de Fin onmiddellijk opnieuw uit, en nog eens – en de rest is geschiedenis.