Concertgebouworkest & John Eliot Gardiner: Brahms' Symfonie nr. 4

Johannes Brahms was achtenveertig toen hij zijn Tweede pianoconcert voor het eerst voor publiek speelde. Op zijn zesentwintigste had hij al een – bijna vijandig ontvangen – Eerste pianoconcert geschreven. ‘Een Tweede zal echt anders klinken’, schreef hij zijn vriend Joseph Joachim in 1857. Maar als veertiger overwon hij eerst zijn vrees voor het symfonische genre, schreef zijn eerste twee symfonieën en voltooide een Vioolconcert, voordat hij opnieuw aan een concert voor zijn eigen instrument begon.

‘Ik [heb] een heel klein pianoconcert met een klein, lieflijk scherzo geschreven’, meldde hij gekscherend in een brief van 7 juli 1881. In werkelijkheid heeft het concert in Bes groot nog grotere proporties dan het eerdere in d klein. Het bewuste ‘scherzootje’ duurt al gauw negen minuten en is, afgezien van een enkele contrasterende episode, juist opvallend gepassioneerd.

Zoals de jonge Brahms al voorspeld had, was het Tweede pianoconcert geen herhaling van zetten. De jeugdige felheid van het Eerste pianoconcert heeft plaats gemaakt voor een meer doorwrocht-symfonische opbouw, waarbij de pianopartij vrijwel steeds met het orkest vervlochten is. Waarschijnlijk om de continuïteit van het symfonische betoog te waarborgen zag Brahms af van grote solocadensen.

De criticus en Brahms-liefhebber Eduard Hanslick ging zelfs zover het werk als een ‘grote symfonie met een obligate pianopartij’ te karakteriseren. Gemakkelijk heeft de solist het echter allerminst. De voor Brahms kenmerkende tertsen in de volle akkoorden voor de linkerhand, de onverwachte accenten, syncopen en samengestelde en complementaire ritmes (waarbij bijvoorbeeld verschillende achtstenbewegingen in beide handen elkaar tot één doorlopend geheel aanvullen), de veelvuldig gekruiste handen en grote spreiding over het klavier geven de pianopartij een bijna orkestrale complexiteit.

Het tweede deel overwoog Brahms tot kort voor de première nog te schrappen

Door zijn Tweede pianoconcert met vriendelijke hoornklanken in beweging te zetten suggereert Brahms een verbondenheid met het ondermaanse, met de natuur. En ondanks al het pianistisch geweld behoudt Brahms’ concert in het eerste deel iets menselijks, al was het maar door de volkomen vrije muzikale ontwikkeling die de achterliggende sonatevorm bijna onherkenbaar maakt.

Het tweede deel, dat Brahms tot kort voor de première nog overwoog te schrappen, zorgt voor de broodnodige tegenstelling met het lyrische Andante. Ook het slotdeel onderscheidt zich met zijn ‘Hongaarse’ Spielfreudigkeit – Brahms’ tweede bundel Hongaarse dansen was net verschenen – van het zwaardere Eerste pianoconcert.

Na de succesvolle première op 9 november 1881 in Boedapest met Brahms aan de piano, begon het Tweede pianoconcert aan zijn zegetocht door Europa. In januari 1882 ging het werk ook in Utrecht, Den Haag, Rotterdam, Amsterdam en Arnhem. In Amsterdam – in het Paleis voor Volksvlijt, Het Concertgebouw moest nog gebouwd worden – verruilde de componist voor het eerst zijn plaats aan de piano voor de dirigentenbok. De solopartij liet hij toen over aan Julius Röntgen.

Eerste en laatste uitvoering door het Concertgebouworkest

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 1 maart 1889 onder leiding van Willem Kes met als solist Eugen d’Albert. De laatste was op 13 februari 2011 in Luxemburg onder Mariss Jansons met Leif Ove Andsnes aan de piano.

Johannes Brahms was zo onder de indruk van de symfonieën van Beethoven, dat hij zich jarenlang niet aan het genre waagde. De eerste symfonische schetsen stammen uit 1854, maar pas in 1876, op 43-jarige leeftijd, voltooide de Weense componist zijn Eerste symfonie.

Toen had hij de smaak te pakken en volgden er nog drie meesterlijke symfonieën. De Vierde wordt wel beschouwd als het hoogtepunt van Brahms’ oeuvre en een staalkaart van zijn symfonische kunnen.

Brahms componeerde zijn Vierde symfonie in e klein tijdens zijn zomerverblijven in Mürzzuschlag (in de bergen halverwege Wenen en Graz) in 1884-85. Na voltooiing uitte hij in een brief aan Hans von Bülow, de dirigent van de Meininger Hofkapelle, zijn hoop dat deze de nieuwe symfonie zou uitvoeren.

De componist gaf tevens toe dat hij twijfelde of de Vierde symfonie voor een breed publiek aantrekkelijk was: ‘Ik ben bang dat zij smaakt naar het klimaat hier. De kersen rijpen niet in deze streken; ze zijn niet te eten!’ Von Bülow echter was gecharmeerd van het nieuwe werk: ‘Nummer 4 is gigantisch, een wet op zichzelf, vrij nieuw, ijzersterke persoonlijkheid. Straalt ongeëvenaarde energie uit van de eerste noot tot de laatste.’

Begin oktober nodigde Brahms een select gezelschap uit, onder wie de invloedrijke muziekcriticus Eduard Hanslick en dirigent Hans Richter. Nadat hij samen met collega Ignaz Brüll het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil. De spanning werd enigszins gebroken toen Hanslick opmerkte dat hij ‘het gevoel had een pak slaag te hebben gekregen van twee zeer intelligente mensen’, maar kennelijk liepen de vrienden niet erg warm voor de Vierde symfonie.

Brahms sloeg hun goedbedoelde adviezen in de wind en bracht zijn nieuwe werk op 25 oktober 1885 met de Meininger Hofkapelle in première. Het was een groot succes; het publiek applaudisseerde na elk deel. In de maand erop presenteerde het orkest de compositie op tournee langs diverse Duitse en Nederlandse steden.

Nadat Brahms het eerste deel op piano had voorgespeeld, bleef het akelig stil.

Brahms’ Vierde symfonie begint verrassend: de ‘zuchtende’ violen lijken uit het niets te komen en zetten de toon van het eerste deel. De tragische sfeer maakt hier en daar plaats voor een lichtpuntje – of zoals Brahms’ goede vriendin Clara Schumann het omschreef: ‘Het is alsof men in het voorjaar tussen de bloeiende bloemen ligt, en de ziel om beurten vervuld raakt van vreugde en verdriet.’

Het tweede deel opent met een soort melancholieke fanfare, gevolgd door hartverwarmende, zachtjes begeleide melodieën in de blazers. In het derde deel, een energiek scherzo met aparte ritmes en onverwachte humor, zijn de knipogen naar Beethoven het duidelijkst. Deze vurige dans sloeg zo aan in Brahms’ tijd, dat het publiek dit deel steevast nogmaals wilde horen.

De finale is een ­hommage aan Bach. Opmerkelijk genoeg gebruikte Brahms hier als vorm een chaconne (variaties over een steeds herhaalde baslijn). Hij baseerde het thema op het slotdeel van Bachs Cantate BWV 150, Nach dir, Herr, verlanget mich en liet er wel dertig variaties en een coda op volgen. Het einde onderstreept de tragiek waar de symfonie mee begon.

Eerste en laatste uitvoering door het Concertgebouworkest

Het Concertgebouworkest speelde de Vierde symfonie voor het eerst onder leiding van Willem Kes op 14 december 1888. Myung-whun Chung dirigeerde de laatste uitvoering op 8 januari 2021.