Concertgebouworkest Essentials: Stravinsky's Sacre du Printemps
Koninklijk Concertgebouworkest
Gustavo Gimeno dirigent
Thomas Vanderveken presentatie (TOM Talk)
Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials.
Na afloop organiseert jongerenvereniging Entrée het gratis toegankelijke Entrée Café in de Spiegelzaal, met live muziek.
Ook interessant:
- Dirigent Gustavo Gimeno: ‘Le sacre du printemps blijft een gevaarlijk stuk’
Igor Stravinsky (1882-1971)
Le sacre du printemps (1911-13)
tableaux de la Russie païenne en deux parties
Première partie: L’adoration de la terre
Seconde partie: Le sacrifice
er is geen pauze
einde ± 22.00 uur
Toelichting
Igor Stravinsky (1882-1971)
Le sacre du printemps
Door Martijn Voorvelt
Le sacre du printemps beleefde zijn première tijdens een rumoerige avond in Parijs, op 29 mei 1913. In zekere zin was dit het moment – niet toevallig aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog – dat de definitief ten grave werd gedragen. Het muzikale modernisme was twintig jaar eerder in dezelfde stad aangekondigd door Claude Debussy, wiens muziek op een verleidelijke manier vernieuwend was, en toch helemaal van zijn tijd. Een grotere schok veroorzaakte de jonge Rus Igor Stravinsky, die de aandacht al op zich had gevestigd met twee kleurrijke werken voor het vermaarde, in Parijs gevestigde balletgezelschap Les Ballets Russes: De vuurvogel (1909) en Petroesjka (1911).
Dat het derde ballet, Le sacre du printemps, andere koek beloofde, gonsde al dagen voor de première door de stad. Maar dat de première-avond in het Théâtre des Champs-Élysées rellerig verliep, had vooral te maken met wat men zág. Alleen al het onderwerp was schandalig: een aantal primitieve heidense rituelen waarmee de komst van de lente wordt gevierd, waarbij als offer een jong meisje wordt uitgekozen dat zich dood danst. De zakkige kostuums, de hoekige houdingen en bewegingen van de dansers, het stampvoeten – het was allesbehalve sprookjesachtig, eerder barbaars.
Stravinsky’s muziek was al even innovatief als de choreografie van Vaslav Nijinsky. Ze ontwaakt met de sfeervolle, hese die een zonsopgang verklankt – gespeeld op in een extreem hoog register. Geleidelijk stapelen melodiefragmenten en ’s (ritmisch herhaalde begeleidingsfiguren) zich op tot een kakofonie – een ‘zwerm lentefluiten’ volgens Stravinsky. Als die stilvalt klinkt er een dreigend ostinato: de aankondiging van een ware klankrevolutie, het deel ‘Les augures printaniers’, waarin de strijkers minutenlang een zeer - herhalen (een combinatie van drieklanken op E en F) dat het effect heeft van een klank. Door de onregelmatige, onvoorspelbare en worden zowel de dansers als de luisteraars voortdurend op het verkeerde been gezet. Later mengt Stravinsky weer woeste s en melodieën dooreen, afgewisseld met dreigende en lieflijke melodieën. Van tische ontwikkeling in klassieke zin lijkt geen sprake; de vorm doet eerder denken aan moderne filmmontage, met passages die bruut worden afgekapt en schijnbaar willekeurig overgaan in andere passages. Een collage-achtige manier van componeren die van grote invloed zou zijn op de gehele twintigste-eeuwse muziek. Maar weinigen beheersen haar zo goed als Stravinsky.
Al na de eerste maten klonk er honend gelach uit het publiek. Het rumoer zwol aan en overstemde al gauw de muziek. Vanuit de coulissen probeerde Nijinsky de dansers bij te staan door hardop de lastige ritmes mee te tellen. Uiteindelijk werden allerlei objecten naar het podium gegooid, ‘maar we bleven doorspelen’, aldus Pierre Monteux.
Hij geloofde sterk in deze muziek en dirigeerde haar jarenlang veelvuldig in andere zalen. Zonder rellen, met succes. Want Le sacre du printemps is niet alleen baanbrekend, met zijn volksmelodieën en onweerstaanbare ritmes is het een tijdloos muziekstuk dat nog altijd even vitaal en aantrekkelijk klinkt als 111 jaar geleden.
De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was de Nederlandse première op 12 oktober 1924 onder leiding van Pierre Monteux. Op 28 februari 1926 leidde Igor Stravinsky zelf zijn ‘Sacre’ bij het Concertgebouworkest, het was de eerste keer dat de componist het werk in het openbaar dirigeerde. De meest recente uitvoering was op 11 januari 2020 onder Jaap van Zweden.
Biografie
Gustavo Gimeno, dirigent
Gustavo Gimeno is chef- van het Toronto Symphony Orchestra (sinds 2020) en het Teatro Real in Madrid (sinds oktober 2025), en van 2015 tot 2025 was hij chef-dirigent van het Orchestre Philharmonique du Luxembourg. Tussen 2001 en 2013 was Gustavo Gimeno soloer van het Concertgebouworkest. Orkestdirectie studeerde hij aan het Conservatorium van Amsterdam, waar hij lessen en masterclasses volgde bij Ed Spanjaard, Hans Vonk en Iván Fischer.
Hij assisteerde Claudio Abbado bij het Orchestra Mozart, het Lucerne Festival Orchestra en het Mahler Chamber Orchestra, Bernard Haitink bij het Orchestra Mozart en Mariss Jansons bij het Concertgebouworkest. Toen hij in februari 2014 lastminute voor Mariss Jansons inviel, leidde dat tot een stroomversnelling in zijn encarrière: in mei viel hij in voor Lorin Maazel bij de Münchner Philharmoniker en vervolgens leidde hij onder meer het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, het Gewandhausorchester Leipzig, het London Philharmonic Orchestra, de Los Angeles Philharmonic, The Cleveland Orchestra en de en van Boston en Chicago.
Als dirigent behaalde hij successen met Verdi’s Aida in Barcelona, Verdi’s Rigoletto in Zürich en Bellini’s Norma in zijn geboorteplaats Valencia. In 2025 ontving hij de Spaanse onderscheiding Commandeur in de Orde van Burgerlijke Verdienste. Bij het Concertgebouworkest wordt Gustavo Gimeno sinds zijn debuut op de bok regelmatig teruggevraagd, meest recent met onder meer Stravinsky’s Le Sacre du printemps en Murphy’s Curiosity, Genius, and the Search for Petula Clark in maart 2024.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel. Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel.
Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001. Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons. Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 137 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende en zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest