Concertgebouworkest Essentials: Sibelius
Koninklijk Concertgebouworkest
Santtu-Matias Rouvali dirigent
Thomas Vanderveken Tom Talk
Dit programma maakt deel uit van de serie Essentials.
Na afloop organiseert jongerenvereniging Entrée het gratis toegankelijke Entrée Café in de Spiegelzaal, met live muziek of dj op de achtergrond.
Ook interessant:
- Jean Sibelius: Vijfde symfonie
JEAN SIBELIUS (1865-1957)
Symfonie nr. 5 in Es gr.t., op. 82 (1915, revisies 1916 en 1919)
Tempo molto moderato, Largamento, Allegro moderato – Andante mosso, quasi allegretto – Allegro molto
einde ± 22.00 uur
Toelichting
Jean Sibelius (1865-1957)
Vijfde symfonie
Door Aad van der Ven
Geen werk heeft Jean Sibelius meer hoofdbrekens gekost dan zijn Vijfde symfonie. Na de première in 1915 ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, in Helsinki, was hij zo ontevreden over het resultaat dat hij deze compositie drastisch reviseerde. Hij besloot onder meer de eerste twee delen in elkaar te schuiven.
‘Ik kan de berg al zien die ik zal bestijgen... God opent zijn deur voor een moment en zijn orkest speelt de Vijfde symfonie’
Door hem tijdens dit proces verworpen fragmenten zouden later weer opduiken in zijn Zesde en Zevende symfonie. ‘Ik ben een slaaf van mijn ’s’, heeft Sibelius eens gezegd. Na de eerste uitvoering van die nieuwe versie van de Vijfde, een jaar later, was hij nog steeds ontevreden en nam hij de weer ter hand. Pas in 1919 zette hij er een punt achter. Van de tweede van de drie versies resteert alleen een eenzame contrabaspartij. In elk geval kunnen we vaststellen dat de verschillen tussen het werk in zijn oorspronkelijke gedaante en de symfonie zoals die nu algemeen bekend is groot zijn. We kunnen dat trouwens tegenwoordig ook horen, aangezien het orkest van Lahti onder leiding van Osmo Vänskä die eerste versie op cd heeft gezet (ook te streamen). Dat Sibelius de voltooiing van de Vijfde als een belangrijke taak zag, in sterke mate verbonden met zijn spirituele denken, blijkt wel uit wat hij in 1914 aan zijn vriend Axel Carpelan schreef: ‘Ik kan de berg al zien die ik zal bestijgen... God opent zijn deur voor een moment en zijn orkest speelt de Vijfde symfonie.’
De Vijfde is een werk met een krachtig, heroïsch en positief karakter, sterk contrasterend met de voorgaande symfonie, die overwegend duister en desolaat klinkt. In de Vierde had hij de grenzen van de tonaliteit bereikt. Voor Sibelius, die een zeer negatieve opinie had over de muzikale ontwikkeling in Centraal-Europa volgens de lijnen van Schönberg en diens volgelingen, was dit een tot hier en niet verder. In de Vijfde domineert een machtig en stralend Es . Sommige critici verweten Sibelius een terugkeer naar wat zij als conservatisme beschouwden. De Finse componist heeft echter via een andere weg – vooral door zijn ingenieuze muzikale transformaties in combinatie met een sterk ontwikkeld gevoel voor vorm en proportie – het genre van de symfonie een nieuwe betekenis en een ander gezicht gegeven.
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 137 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende en zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Santtu-Matias Rouvali, dirigent
Santtu-Matias Rouvali is chef van Philharmonia (sinds 2021) en was dat ook acht seizoenen lang (van 2017 tot 2025) van het Göteborg . Van het Tampere Philharmonisch Orkest in zijn thuisland Finland is hij eredirigent. In 2022 maakte Santtu-Matias Rouvali met Philharmonia zijn BBC Proms-debuut, en jaarlijks reizen dirigent en orkest naar het Mikkeli Festival in Finland.
In september 2025 leidde Santtu-Matias Rouvali het tachtigjarige Philharmonia in een grote tournee, uitmondend in een concert in Carnegie Hall in New York; ook Het Concertgebouw werd aangedaan, met onder meer een wereldpremière van composer in residence Gabriela Ortiz.
De Finse was te gast bij gezelschappen als de Berliner en de Münchner Philharmoniker, de Wiener Symphoniker, het Orchestre Philharmonique de Radio France, het Orchestra dell’Accademia Nazionale di Santa Cecilia en de orkesten van New York, Cleveland, Chicago en Los Angeles. Sinds zijn overtuigende debuut bij het Concertgebouworkest in januari 2020 keerde hij er jaarlijks terug; de laatste keer, in maart 2025, dirigeerde hij werken van Clyne, Rachmaninoff en Sibelius.
Santtu-Matias Rouvali bouwt gestaag aan een uitgebreide discografie met zijn orkesten in Londen en Tampere, en met het Göteborg voltooide hij een Sibelius-cyclus die goed was voor onder meer een Gramophone Editor’s Choice, een Preis der deutschen Schallplattenkritik en een Diapason d’Or. Santtu-Matias Rouvali, van oorsprong er, studeerde directie aan de Sibelius-Academie in Helsinki bij onder anderen Jorma Panula, Leif Segerstam en Hannu Lintu.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel. Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel.
Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001. Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons. Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.