Concertgebouworkest Essentials: Sibelius

De zwaan van Tuonela representeert de vroege Sibelius, die doorbrak met werken die de nationale trots en identiteit van de Finnen aanwakkerde in een tijd dat ze zich in toenemende mate verzetten tegen de Russische overheersing. Het succes van de Kullervo-symfonie, gebaseerd op het oeroude Kalevala-epos, maakte Jean Sibelius in 1892 Finlands belangrijkste nationale componist.

In hetzelfde jaar verscheen het orkestwerk En saga, kort daarop volgde de toneelmuziek voor Karelia en in 1895 de omvangrijke Lemminkäinen-suite met daarin opgenomen een gereviseerde versie van De zwaan van Tuonela uit 1893 (het werk is later nog tweemaal gereviseerd). Als zelfstandig orkestwerk groeide het uit tot een van zijn populairste composities.

Sibelius roept met zijn fenomenale orkestratiekunst de ijzingwekkende sfeer op van Tuonela, het eiland van de doden, en de mysterieuze zwaan die statig over het omringende zwarte water glijdt. De althobosolo vergeet je misschien wel nooit meer.

De première van een symfonie van Jean Sibelius was in Finland een gebeurtenis waar naar werd uitgekeken. Een nieuw werk van zijn hand leverde altijd gespreksstof op. Groot was de ontzetting toen de componist op 3 april 1911 – vier jaar na de succesvolle introductie van zijn schijnbaar onbezorgde Derde symfonie – in Helsinki zijn nieuwe symfonische partituur dirigeerde.

Het publiek hoorde een weerbarstig, schijnbaar fragmentarisch werk, waarin thema’s herhaaldelijk lijken te verdwalen, of verzanden in aarzelende pendelfiguren. De verhaallijn wordt voortdurend onderbroken. De muziekcriticus Heiki Klemetti verwoordde de verwarring zo: ‘Alles is onwerkelijk. Vreemde, ijle figuren die voorbijtrekken spreken een taal waarvan we de betekenis niet kunnen vatten’.

Met moderne oren, die gewend zijn aan bijvoorbeeld Stravinsky, Pärt en filmmuziek, kunnen we de muziek beter waarderen dan die arme Klemetti. Toch geldt de Vierde nog steeds als de meest duistere van Sibelius’ zeven symfonieën. Wat wilde de componist hiermee uitdrukken? De onzekerheid hierover heeft geleid tot diverse speculaties. Voorvoelde hij de Eerste Wereldoorlog? Was het een verwerking van nare jeugdherinneringen? Of toch van de keelkanker die hem deprimeerde?

Niets van dat alles, waarschijnlijk; specifieke programma’s ging Sibelius uit de weg. Zelf omschreef hij zijn Vierde symfonie als een ‘psychologische symfonie’, een ‘vlucht uit het leven’, maar ook ‘reactie op huidige trends in de muziek’. Zijn groeiende weerzin tegen de enorme orkestbezettingen en gezwollen toontaal van Gustav Mahler en Richard Strauss leidde tot een open, transparante klank, waarin niets zich kan verstoppen.

Ook is bekend dat hij ongelukkig was met de toenemende complexiteit in de muziek van zijn tijd en niets moest hebben van moderne fratsen. Hij zocht juist naar harmonische eenvoud. Paradoxaal genoeg leidt dat in de Vierde tot een tonaliteit die relatief weinig houvast geeft, mede door de vele desoriënterende overmatige kwarten. Daartegenover staan echter de prachtige, Bruckner-­achtige gedragen koraalthema’s die zo nu en dan oprijzen uit het mysterieuze landschap: momenten van hoop, licht en een diep doorvoelde spiritualiteit.

Eerste en laatste uitvoering

Slechts dertien keer stond Sibelius’ Vierde bij het Concertgebouw­orkest op de lessenaars. De eerste uitvoering was op 30 maart 1913 onder leiding van Ferruccio Busoni; de componist/pianist/dirigent leidde ook zijn eigen Suite uit ‘Die Brautwahl’ en werken van Liszt en Franck. De laatste uitvoering vond op 11 februari 2017 plaats onder leiding van Alan Gilbert.