Concertgebouworkest Essentials: Prokofjevs Vijfde
Koninklijk Concertgebouworkest
Paavo Järvi dirigent
Thomas Vanderveken presentatie (TOM Talk)
Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials.
Lees ook: De noten van Prokofjevs Vijfde symfonie
Sergej Prokofjev (1891-1953)
Symfonie nr. 5 in Bes gr.t., op. 100 (1944)
Andante
Allegro marcato
Adagio
Allegro giocoso
er is geen pauze
einde ± 22.10 uur
Toelichting
Sergej Prokofjev (1891–1953)
Vijfde symfonie
door Carine Alders
Sergej Prokofjevs Vijfde symfonie ontstond in een voor de componist relatief gelukkige episode midden in het geweld van de Tweede Wereldoorlog. Nadat Stalin Hitlers troepen uit Rusland verdreven had, keerde het geëvacueerde kunstleven weer terug naar Moskou. De censuur was in de oorlog minder streng en Prokofjev ontving zowaar verschillende staatsprijzen.
De componist droeg zijn steentje bij aan de strijd en componeerde twee eren en een voor gebruik aan het front. In de zomer van 1944 werd hem van staatswege een zorgenvrij verblijf van drie maanden in het zomerhuis van de Componistenbond aangeboden. Daar stimuleerden Prokofjev, Dmitri Sjostakovitsj, Dmitri Kabalevsky en Aram Chatsjatoerjan elkaars creativiteit door regelmatig ieders compositorische voortgang met elkaar te bespreken. Chatsjatoerjan verbaasde zich over de enorme werkdiscipline van zijn collega.
Binnen een maand had Prokofjev de pianoversie van zijn nieuwe symfonie klaar. Voordat hij in augustus weer naar Moskou vertrok speelde hij het hele werk aan zijn collega’s voor. Kabalevsky herrinnerde zich: ‘De symfonie maakte een uitstekende indruk op ons allemaal en we feliciteerden Prokofjev van harte. Hij was er blij mee, want hij vond het zelf een van zijn allerbeste werken.’
De componist dirigeerde zelf de première in Moskou in januari 1945. Pianist Svjatoslav Richter zat vooraan in de zaal en hoorde vlak voor de eerste maten kanongebulder. Prokofjev stond al klaar voor het orkest, met zijn armen geheven, maar wachtte met inzetten tot het vreugdevuur ter ere van het begin van de bevrijding van Polen verstomd was. Het moet een bijzondere lading gegeven hebben aan de hoopvolle waarmee fluit en de symfonie openen. De energieke en monumentale muziek viel in vruchtbare aarde en bracht het publiek in een overwinningsroes.
Na Moskou vierde de symfonie ook triomfen in andere geallieerde steden als Boston en Parijs. Aan zijn oude vriend in Boston, Serge Koussevitzky, stuurde Prokofjev een telegram: ‘Ik ben blij dat jij de Amerikaanse première van mijn Vijfde symfonie dirigeert. Het werk ligt me na aan het hart.’ In Amsterdam dirigeerde Eduard van Beinum de symfonie op 3 november 1948 bij het Concertgebouworkest, live uitgezonden door de radio. Het pro-Russische dagblad De Waarheid was laaiend enthousiast en sprak van ‘een uitbundige, meeslepende uiting van ontembare levensvreugde.’
De zegetocht van de muziek staat in schril contrast met hoe het verder ging met Prokofjev. Korte tijd na de première schakelde een zware hersenschudding de componist wekenlang uit, soms herkende hij zelfs de mensen m zijn bed niet. Hij krabbelde weer op, al werd hij nooit meer de oude. Tot overmaat van ramp richtte na de oorlog ook Stalin zijn pijlen weer op zijn eigen volk. De roem van zijn Vijfde symfonie mocht Prokofjev niet baten, hij werd beschuldigd van ‘formalisme’ – een stijl die volgens de censuur te abstract was en teveel op de technieken van de westerse klassieke muziek steunde. De Waarheid was op de hoogte van die kritiek, en meende dat de Vijfde symfonie buiten de censuur was gevallen omdat het werk ‘op zo duidelijke wijze uitdrukking geeft aan de gevoelens, die iedereen tijdens het laatste oorlogsjaar bewogen.
Biografie
Paavo Järvi, dirigent
Paavo Järvi studeerde directie in zijn geboorteland Estland, aan het Curtis Institute of Music in Philadelphia en bij Leonard Bernstein in Los Angeles.
Sinds het seizoen 2019/2020 is hij chef- van het Tonhalle-Orchester Zürich. Voorheen bekleedde hij vergelijkbare posities bij het Orchestre de Paris, het hr-Sinfonieorchester Frankfurt, het Cincinnati Symphony Orchestra, het Malmö en het NHK Symphony Orchestra, Tokyo (2016-2022). Hij is al sinds 2004 artistiek leider van Die Deutsche Kammerphilharmonie Bremen, waarmee hij momenteel een Schubertcyclus opneemt en afgelopen seizoen tourde in Europa. Vanaf het seizoen 2028/2029 zal de dirigent ook het London Philharmonic Orchestra leiden.
Paavo Järvi ontving tal van onderscheidingen, waaronder de Orde van de Witte Ster (2013) van de Republiek Estland en de Japanse Orde van de Rijzende Ster (2026). Opnamen onder zijn leiding van werken van Sibelius, Grieg en Tsjaikovski waren goed voor Grammy Awards.
Als gastdirigent stond de Est voor de Berliner, Münchner en Wiener Philharmoniker, de Staatskapelle Dresden, het Gewandhausorchester Leipzig, Philharmonia, het Budapest Festival Orchestra en de orkesten van New York, Chicago, Los Angeles en Hongkong.
Sinds zijn debuut bij het Concertgebouworkest in 2004 keerde hij er meermaals terug, meest recent in april/mei 2025 met onder meer het Pianoconcert van Chatsjatoerjan met Jean-Yves Thibaudet. Ieder seizoen sluit de dirigent af met het Pärnu Music Festival, dat hij (inclusief het Estonian Festival Orchestra) in 2011 heeft opgericht.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel.
Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel. Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001.
Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons.
Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.



