Concertgebouworkest Essentials: de Vijfde van Beethoven

Koninklijk Concertgebouworkest
Thomas Hengelbrock dirigent
Vincent Verelst presentator

Ludwig van Beethoven (1770-1827)

Ouverture ‘Egmont’, op. 84 (1810)

Ludwig van Beethoven

Vijfde symfonie in c kl.t., op. 67 (1807-08)
Allegro con brio
Andante con moto
Allegro
Allegro - Presto

er is geen pauze
einde ± 22.00 uur

Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials.

Toelichting

Ludwig van Beethoven 1770-1827

Beethoven: Ouverture ‘Egmont’

door Liesbeth Houtman

Met zijn streven naar een vrije en rechtvaardige samenleving is het niet verwonderlijk dat Beethoven zich aangetrokken voelde tot Johann Wolfgang von Goethes tragedie Egmont. Het verhaal, gebaseerd op historische feiten, speelt zich af in de Nederlanden ten tijde van de opstand tegen Spanje.

  • Johann Wolfgang von Goethe
  • Ludwig van Beethoven

Graaf Egmont is loyaal aan de Spaanse koning, maar streeft tegelijkertijd naar een zekere autonomie van zijn eigen volk. Daarmee haalt hij zich de woede van de tirannieke hertog Alva op de hals, wat hem ten slotte de kop kost. Het drama inspireerde Beethoven tot een theatermuziekstuk, bestaande uit een ouverture en negen nummers, bestemd voor een productie in het Wiener Burgtheater in het voorjaar van 1810. Hoewel de complete toneelmuziek tegenwoordig maar zelden wordt uitgevoerd, heeft de ouverture bewezen prima op eigen benen te kunnen staan.

Als in een notendop ligt hierin het hele drama besloten. Onheilsdreiging klinkt in de openingspassage, waarvan de driedelige is ontleend aan de Spaanse sarabande. Onderbroken door rusteloze motieven wordt met horten en stoten het conflict geschetst. Tegen het slot maakt de overheersende toonsoort plaats voor een stralend : Egmonts executie betekent niet het einde van het volksverzet, maar zet aan tot een uiteindelijke overwinning.

Ludwig van Beethoven 1770-1827

Beethoven: Vijfde symfonie

door Liesbeth Houtman

In 1808 zette Ludwig van Beethoven de eindstreep achter zijn Vijfde symfonie, 67, waaraan hij vier jaar eerder was begonnen. Het werk ging vlak voor Kerst in première in het Theater an der Wien. In geen andere symfonie heeft Beethoven zijn krachten zó samengebald als in deze Vijfde.

Vier eenvoudige repeterende noten bepalen het klankbeeld. Maar niet alleen van deze symfonie, want het overbekende openingsmotief ging ook buiten de concertzaal een eigen leven leiden. Zo correspondeert het ritmische patroon kort-kort-kort-lang in het ­morsealfabet met de letter V. In de Tweede Wereldoorlog werd het het symbool van de overwinning op het fascisme (de V stond voor Victorie).

In zijn persoonlijke strijd met wat hij ‘het noodlot dat aan de deur klopt’ zou hebben genoemd, neemt Beethoven ons vanaf het dreigende begin mee in een heroïsch verhaal waarin de overwinning ten ­slotte zegeviert. Na elke spanningsopbouw volgt een ontlading, die de kiem van de volgende climax in zich draagt. Het e tweede deel vormt een adempauze, maar in het derde deel keert het openingsmotief terug en daarmee de onrust. In de finale in stralend C groot breekt de zon in al zijn felheid door. Versterkt met juichende trombones, en contrafagot speelt het orkest een gespierde die de opmaat vormt tot de uiteindelijke mf.

Mede vanwege die overwinningsroes beschouwden sommige tijdgenoten van Beethoven de Vijfde symfonie als een politiek statement. Het Pruisische leger had in de oorlog met Frankrijk zware verliezen geleden en de Duitse intellectuele elite liet geen kans onbenut om nationalistische en anti-Franse sentimenten aan te wakkeren.

Maar de manier waarop Beethoven de conflicten in zijn muziek bezweert zegt uiteraard ook iets over zijn karakter. Ondanks zijn doofheid en andere tegenslagen bleef hij optimistisch. Beethoven was ervan overtuigd dat kunst een rol speelde in de maakbaarheid van een uze samenleving. ‘Het scheelde niet veel of ik maakte een einde aan mijn leven’, schreef hij in 1802 aan zijn broers, ‘maar die Kunst weerhield mij ervan.’

Biografie

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest

Thomas Hengelbrock, dirigent

Thomas Hengelbrock is chef associé van het Orchestre de Paris. Van 2011 tot 2018 was hij chef- van het NDR Elbphilharmonie Orchester, waarmee hij in januari 2017 de Elbphilharmonie van Hamburg opende. Thomas Hengelbrocks repertoire reikt van de zeventiende eeuw tot heden. Als assistent van Antal Doráti, Witold Lutosławski en Mauricio Kagel zou hij al vroeg een grote affiniteit met hedendaagse muziek ontwikkelen. Een belangrijke stimulans voor zijn rol binnen de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk was Nikolaus Harnoncourts Concentus Musicus Wien, waarin hij violist was.

Later speelde Thomas Hengelbrock zelf een grote rol in de verspreiding van het gebruik van historische instrumenten in het Duitse concertleven, met name sinds de oprichting van het Balthasar-Neumann-Chor in 1991 en het Balthasar-Neumann-Ensemble in 1995. De dirigent stond tevens aan het roer van de Deutsche Kammerphilharmonie Bremen (1995-1998), het Feldkirch Festival (2000-2006) en de Volksoper Wien (2000-2003). Hij is een graag geziene gastdirigent bij orkesten en huizen over de hele wereld.

In 2011 maakte hij zijn debuut op de Bayreuther Festspiele met Wagners Tannhäuser. In 2016 ontving Thomas Hengelbrock de Herbert von Karajan Musikpreis. Zijn debuut bij het Concertgebouworkest was in 2014 met werken van Haydn en Schumann. Zowel in 2017 als in 2018 dirigeerde Thomas Hengelbrock de Opening Night van het orkest. In maart 2019 kwam hij terug met werken van Schubert en Wennäkoski, in oktober 2019 leidde hij het orkest in werken van Purcell, Händel en Haydn.

Vincent Verelst, presentator

Vincent Verelst studeerde in Brussel piano aan het Koninklijk Conservatorium en Audiovisuele Kunsten aan het RITCS. In 2004 werd hij presentator bij de muziekzender Klara. Zo presenteerde hij het Klarafestival en het ochtendprogramma Klarawakker, en samen met Thomas Vanderveken de Top 75 van Klara. In 2019 presenteerde hij Villa d'Este.

Voor de VRT-zender Eén werkte Vincent Verelst mee aan Vlaanderen Vakantieland, verzorgde hij voice-overs bij diverse televisieprogramma’s en maakte hij sinds geregeld bijdrages over klassieke muziek voor Het Journaal op Eén. Op Canvas werkte hij mee aan Easy Cruise, Eten onder de zon en Tropic of Cancer en co-presenteerde hij in 2015 en 2016 de Koningin Elisabethwedstrijd. Sinds 2015 werkt Vincent Verelst voor VRT NWS, waar hij bijdraagt aan Het Journaal, Terzake en het reportageprogramma Pano. In 2019 maakte hij de documentairereeks De modernisten over belangrijke Belgische architecten.  

Naast zijn werk voor de Vlaamse televisie is hij sinds 2017 als development officer bij de Brussels Philharmonic verantwoordelijk voor fondsenwerving.

De presentatie voor Essentials van het Concertgebouworkest verzorgde Vincent Verelst al diverse malen als vervanger voor Thomas Vanderveken, de laatste keer in mei 2026 (Brahms' Vierde symfonie).