Concertgebouworkest Essentials: de Vijfde van Beethoven
Koninklijk Concertgebouworkest
Thomas Hengelbrock dirigent
Vincent Verelst presentator
Ludwig van Beethoven (1770-1827)
Ouverture ‘Egmont’, op. 84 (1810)
Ludwig van Beethoven
Vijfde symfonie in c kl.t., op. 67 (1807-08)
Allegro con brio
Andante con moto
Allegro
Allegro - Presto
er is geen pauze
einde ± 22.00 uur
Dit concert maakt deel uit van de serie Essentials.
Toelichting
Ludwig van Beethoven 1770-1827
Beethoven: Ouverture ‘Egmont’
Door Liesbeth Houtman
Met zijn streven naar een vrije en rechtvaardige samenleving is het niet verwonderlijk dat Beethoven zich aangetrokken voelde tot Johann Wolfgang von Goethes tragedie Egmont. Het verhaal, gebaseerd op historische feiten, speelt zich af in de Nederlanden ten tijde van de opstand tegen Spanje.
Graaf Egmont is loyaal aan de Spaanse koning, maar streeft tegelijkertijd naar een zekere autonomie van zijn eigen volk. Daarmee haalt hij zich de woede van de tirannieke hertog Alva op de hals, wat hem ten slotte de kop kost. Het drama inspireerde Beethoven tot een theatermuziekstuk, bestaande uit een ouverture en negen nummers, bestemd voor een productie in het Wiener Burgtheater in het voorjaar van 1810. Hoewel de complete toneelmuziek tegenwoordig maar zelden wordt uitgevoerd, heeft de ouverture bewezen prima op eigen benen te kunnen staan.
Als in een notendop ligt hierin het hele drama besloten. Onheilsdreiging klinkt in de openingspassage, waarvan de driedelige is ontleend aan de Spaanse sarabande. Onderbroken door rusteloze motieven wordt met horten en stoten het conflict geschetst. Tegen het slot maakt de overheersende toonsoort plaats voor een stralend : Egmonts executie betekent niet het einde van het volksverzet, maar zet aan tot een uiteindelijke overwinning.
Ludwig van Beethoven 1770-1827
Beethoven: Vijfde symfonie
Door Liesbeth Houtman
In 1808 zette Ludwig van Beethoven de eindstreep achter zijn Vijfde symfonie, 67, waaraan hij vier jaar eerder was begonnen. Het werk ging vlak voor Kerst in première in het Theater an der Wien. In geen andere symfonie heeft Beethoven zijn krachten zó samengebald als in deze Vijfde.
Vier eenvoudige repeterende noten bepalen het klankbeeld. Maar niet alleen van deze symfonie, want het overbekende openingsmotief ging ook buiten de concertzaal een eigen leven leiden. Zo correspondeert het ritmische patroon kort-kort-kort-lang in het morsealfabet met de letter V. In de Tweede Wereldoorlog werd het het symbool van de overwinning op het fascisme (de V stond voor Victorie).
In zijn persoonlijke strijd met wat hij ‘het noodlot dat aan de deur klopt’ zou hebben genoemd, neemt Beethoven ons vanaf het dreigende begin mee in een heroïsch verhaal waarin de overwinning ten slotte zegeviert. Na elke spanningsopbouw volgt een ontlading, die de kiem van de volgende climax in zich draagt. Het e tweede deel vormt een adempauze, maar in het derde deel keert het openingsmotief terug en daarmee de onrust. In de finale in stralend C groot breekt de zon in al zijn felheid door. Versterkt met juichende trombones, en contrafagot speelt het orkest een gespierde die de opmaat vormt tot de uiteindelijke mf.
Mede vanwege die overwinningsroes beschouwden sommige tijdgenoten van Beethoven de Vijfde symfonie als een politiek statement. Het Pruisische leger had in de oorlog met Frankrijk zware verliezen geleden en de Duitse intellectuele elite liet geen kans onbenut om nationalistische en anti-Franse sentimenten aan te wakkeren.
Maar de manier waarop Beethoven de conflicten in zijn muziek bezweert zegt uiteraard ook iets over zijn karakter. Ondanks zijn doofheid en andere tegenslagen bleef hij optimistisch. Beethoven was ervan overtuigd dat kunst een rol speelde in de maakbaarheid van een uze samenleving. ‘Het scheelde niet veel of ik maakte een einde aan mijn leven’, schreef hij in 1802 aan zijn broers, ‘maar die Kunst weerhield mij ervan.’
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 137 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende en zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Thomas Hengelbrock, dirigent
Thomas Hengelbrock is chef associé van het Orchestre de Paris. Van 2011 tot 2018 was hij chef- van het NDR Elbphilharmonie Orchester, waarmee hij in januari 2017 de Elbphilharmonie van Hamburg opende. Thomas Hengelbrocks repertoire reikt van de zeventiende eeuw tot heden. Als assistent van Antal Doráti, Witold Lutosławski en Mauricio Kagel zou hij al vroeg een grote affiniteit met hedendaagse muziek ontwikkelen. Een belangrijke stimulans voor zijn rol binnen de historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk was Nikolaus Harnoncourts Concentus Musicus Wien, waarin hij violist was.
Later speelde Thomas Hengelbrock zelf een grote rol in de verspreiding van het gebruik van historische instrumenten in het Duitse concertleven, met name sinds de oprichting van het Balthasar-Neumann-Chor in 1991 en het Balthasar-Neumann-Ensemble in 1995. De stond tevens aan het roer van de Deutsche Kammerphilharmonie Bremen (1995-1998), het Feldkirch Festival (2000-2006) en de Volksoper Wien (2000-2003). Hij is een graag geziene gastdirigent bij orkesten en huizen over de hele wereld.
In 2011 maakte hij zijn debuut op de Bayreuther Festspiele met Wagners Tannhäuser. In 2016 ontving Thomas Hengelbrock de Herbert von Karajan Musikpreis. Zijn debuut bij het Concertgebouworkest was in 2014 met werken van Haydn en Schumann. Zowel in 2017 als in 2018 dirigeerde Thomas Hengelbrock de Opening Night van het orkest. In maart 2019 kwam hij terug met werken van Schubert en Wennäkoski, in oktober 2019 leidde hij het orkest in werken van Purcell, Händel en Haydn.
Vincent Verelst, presentator
Vincent Verelst studeerde piano aan het Koninklijk Conservatorium Brussel, en in dezelfde stad studeerde hij Audiovisuele Kunsten aan het RITCS. Sinds 2004 werkte hij als presentator bij de muziekzender Klara.
Van 2005 tot 2007 presenteerde Vincent Verelst samen met Thomas Vanderveken jaarlijks de Top 75 van Klara.
Voor de VRT-zender Eén werkte Vincent Verelst mee aan Vlaanderen Vakantieland en verzorgde hij voice-overs bij televisieprogramma’s als Duizend zonnen, Rond de wereld in 80 tuinen, Easy Cruise, Eten onder de zon en Tropic of Cancer (op Canvas). Hij maakte geregeld bijdrages over klassieke muziek voor Het Journaal op Eén.
In 2015 en 2016 co-presenteerde hij de Koningin Elisabethwedstrijd voor Canvas. Sinds 2017 is hij als development officer bij de Brussels Philharmonic verantwoordelijk voor fondsenwerving, al blijft hij daarnaast programma’s presenteren en reportages maken voor onder meer de VRT en het magazine Pano.
In 2019 maakte Vincent Verelst de negendelige documentairereeks De modernisten over belangrijke Belgische architecten. De presentatie voor Essentials van het Concertgebouworkest verzorgde de Vlaming al eerder, de laatste keer in november 2023.