Concertgebouworkest Essentials: Brahms' Symfonie nr. 2
Koninklijk Concertgebouworkest
Fabio Luisi dirigent
Vincent Verelst presentatie
Dit programma maakt deel uit van Essentials
Na afloop organiseert jongerenvereniging Entrée het gratis toegankelijke Entrée Café in de Spiegelzaal, met live muziek of dj op de achtergrond.
Johannes Brahms (1833-1897)
Symfonie nr. 2 in D gr.t., op. 73 (1877)
Allegro non troppo
Adagio non troppo
Allegretto grazioso (quasi andantino)
Allegro con spirito
einde ± 22.10 uur
er is geen pauze
Toelichting
Johannes Brahms (1833-1897)
Tweede Symfonie
Het hangt er een beetje vanaf wanneer je begint te tellen, maar je kunt beargumenteren dat Johannes Brahms meer dan twintig jaar nodig had om zijn Eerste symfonie te voltooien. Onder meer vanwege de enorme kwaliteitseisen die de componist zichzelf stelde. Zijn mentor en geestelijk vader Robert Schumann had hem min of meer op het schild gehesen als de nieuwe vaandeldrager van de Duitse symfonische traditie. Daarmee had hij dus Ludwig van Beethovens schoenen te vullen, een vrijwel onmogelijke opgave, zoals Brahms zelf ook zei: ‘Je kunt je niet voorstellen wat het betekent om die gigant achter je te horen marcheren.’ Ondanks Brahms’ genadeloze zelfkritiek leek met de voltooiing van de Eerste in 1876 de ban toch gebroken: de Tweede symfonie vloeide binnen enkele zomerse maanden uit zijn pen.
Het verschil in het ontstaansproces wordt perfect weerspiegeld in de verschillen in karakter tussen beide symfonieën. De Eerste is een zwaar bevochten worsteling van duister naar licht, sterk in de geest van Beethovens Vijfde symfonie (1808). Maar Brahms’ Tweede is een heel ander verhaal. Hij schreef deze symfonie grotendeels aan de idyllische Wörthersee in Karinthië (Zuid-Oostenrijk). Dit meer heeft talloze muzikale connecties: Gustav Mahler bouwde er zijn villa en Alban Berg componeerde er. En Brahms schreef er meerdere werken – ook zijn Vioolconcert dat met de Tweede symfonie veel overeenkomsten deelt: de en een eerste deel in soepele driekwartsmaat met een schijnbaar onuitputtelijke stroom onweerstaanbare, e ën. Brahms over deze omgeving: ‘De melodieën liggen hier voor het oprapen, je moet oppassen dat je er niet over struikelt.’ Maar Brahms struikelde nooit. Hoe spontaan en zonnig de Tweede symfonie ook klinkt, al het muzikale materiaal ontspruit aan slechts enkele grondmotieven en de constructie verraadt Brahms’ duizelingwekkende vermogen om uit minimale bouwsteentjes een volmaakt coherent muzikaal verhaal te bouwen. Zodanig dat jaren later Arnold Schönberg Brahms uitriep tot een ‘constructivistische’ vernieuwer, terwijl hij veelal juist voor conservatief versleten werd.
Daarnaast was Brahms een man die zijn innerlijk leven zorgvuldig afschermde met een stekelig schild van knorrig sarcasme. Niets typeert hem meer dan de manier waarop hij zijn omgeving totaal op het verkeerde been probeerde te zetten over het karakter van zijn nieuwe symfonie: ‘Je zou het op papier met rouwranden moeten afdrukken.’ Het is alsof al die zangerige lyriek uit hem is gestroomd ‘zijns ondanks’. Alsof het sterker was dan hemzelf en hij zich bijna geneerde.
Maar uiteraard is deze symfonie, als alle goede kunst, nooit eenduidig en vol contrasten. Het uiterst zangerige eerste deel verlangt (en krijgt) een langzaam tweede deel met meer drama en tegenkleuren, grillig als Brahms’ vroege werk. Het derde deel presenteert zijn muzikale materiaal (dat ook weer is gerelateerd aan het eerste deel) in meerdere ritmisch verrassende variaties. De finale is een voor Brahms ongekend uitbundige showstopper vol beethoveniaanse plotse uitbarstingen en haydneske pret. Schumann had het scherp gezien toen hij Brahms tot opvolger van deze meesters had uitgeroepen.
door Jeppe Moulijn
Biografie
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest
Fabio Luisi, dirigent
Fabio Luisi studeerde piano aan het conservatorium in zijn geboortestad Genua en directie bij Milan Horvat in Graz. Sinds het seizoen 2022/2023 is hij chef- van het NHK Symphony Orchestra, Tokyo. Daarnaast is hij chef-dirigent van het Dallas Symphony Orchestra en van het Danish National Symphony Orchestra. De Italiaan is ook music director van het Festival della Valle d’Itria in Puglia en eredirigent van zowel het Orchestra Sinfonica Nazionale RAI als het Teatro Carlo Felice in Genua. Als voormalig chef-dirigent van de Wiener Symphoniker werd Fabio Luisi geëerd met de Anton-Bruckner-Ring en -Medaille.
Hij stond ook aan het hoofd van onder meer de Sächsische Staatskapelle Dresden, het Orchestre de la Suisse Romande, het Tonkünstler-Orchester Niederösterreich, de Grazer Philharmoniker, de Semperoper in Dresden en de Metropolitan Opera in New York.
Voor zijn cd-opnamen van Wagners Siegfried en Götterdämmerung won Fabio Luisi een Grammy Award; de dvd, live opgenomen bij de Metropolitan , werd in 2012 bij de Grammy Awards uitgeroepen tot beste opera-opname. Zijn uitgebreide discografie bevat verder onder meer Bruckners Negende symfonie met de Staatskapelle Dresden, waarvoor hij een Echo Klassik Preis in de wacht sleepte, en de zelden gespeelde eerste versie van Bruckners Achtste met Philharmonia Zürich.
Bij het Concertgebouworkest is Fabio Luisi sinds zijn debuut in 2005 met grote regelmaat te gast. In juni 2026 leidde hij werken van Vivaldi, Barber en Beethoven in de en Verdi’s Simon Boccanegra bij De Nationale Opera. Hij is ook een gepassioneerd parfumeur.
Vincent Verelst, presentator
Vincent Verelst studeerde in Brussel piano aan het Koninklijk Conservatorium en Audiovisuele Kunsten aan het RITCS. In 2004 werd hij presentator bij de muziekzender Klara. Zo presenteerde hij het Klarafestival en het ochtendprogramma Klarawakker, en samen met Thomas Vanderveken de Top 75 van Klara. In 2019 presenteerde hij Villa d'Este.
Voor de VRT-zender Eén werkte Vincent Verelst mee aan Vlaanderen Vakantieland, verzorgde hij voice-overs bij diverse televisieprogramma’s en maakte hij sinds geregeld bijdrages over klassieke muziek voor Het Journaal op Eén. Op Canvas werkte hij mee aan Easy Cruise, Eten onder de zon en Tropic of Cancer en co-presenteerde hij in 2015 en 2016 de Koningin Elisabethwedstrijd. Sinds 2015 werkt Vincent Verelst voor VRT NWS, waar hij bijdraagt aan Het Journaal, Terzake en het reportageprogramma Pano. In 2019 maakte hij de documentairereeks De modernisten over belangrijke Belgische architecten.
Naast zijn werk voor de Vlaamse televisie is hij sinds 2017 als development officer bij de Brussels Philharmonic verantwoordelijk voor fondsenwerving.
De presentatie voor Essentials van het Concertgebouworkest verzorgde Vincent Verelst al diverse malen als vervanger voor Thomas Vanderveken, de laatste keer in mei 2026 (Brahms' Vierde symfonie).




